http://hdl.handle.net/11716/44 2026-06-28T16:18:45Z 2026-06-28T16:18:45Z Koczanowicz, Sylwia http://hdl.handle.net/11716/14141 2026-06-23T09:00:07Z 2026-07-08T00:00:00Z

Ryzyko narażenia człowieka na infestację przez kleszcze (Acari: Ixodida) i choroby odkleszczowe na wybranych terenach Popradzkiego Parku Krajobrazowego Koczanowicz, Sylwia Kleszcze z rodzaju Ixodes, a zwłaszcza Ixodes ricinus, należą do kluczowych wektorów patogenów o znaczeniu medycznym i weterynaryjnym w Europie. Ich obecność w lasach, parkach i obszarach rekreacyjnych oraz obserwowany wzrost zachorowań na choroby odkleszczowe czynią je istotnym wyzwaniem dla zdrowia publicznego. Popradzki Park Krajobrazowy (PPK), ze względu na walory przyrodnicze i intensywny ruch turystyczny, stanowi obszar potencjalnie sprzyjający kontaktowi człowieka z kleszczami i przenoszonymi przez nie drobnoustrojami. Celem pracy była ocena występowania kleszczy Ixodes ricinus na terenie Popradzkiego Parku Krajobrazowego, identyfikacja patogenów chorób odkleszczowych u kleszczy oraz ocena seroprewalencji przeciwciał z klasy IgM i IgG przeciwko Borrelia burgdorferi sensu lato wśród mieszkańców regionu. Założono, że obszary rekreacyjne parku charakteryzują się warunkami sprzyjającymi aktywności kleszczy oraz zwiększonym narażeniem ludzi na kontakt z nimi, co może przekładać się na podwyższone ryzyko zdrowotne dla lokalnej społeczności i osób odwiedzających Park. Badania terenowe obejmowały zbiór kleszczy metodą flagowania na wyznaczonych ścieżkach turystycznych i edukacyjnych w różnych typach siedlisk. W laboratorium przeprowadzono identyfikację morfologiczną zebranych osobników oraz wykonano analizy molekularne w kierunku obecności wybranych czynników etiologicznych chorób odkleszczowych z użyciem PCR/nested PCR. Równolegle wykonano badania serologiczne mieszkańców regionu: test przesiewowy ELISA, z potwierdzeniem wyników metodą Western Blot. Analizy statystyczne zastosowano do oceny związków między obecnością patogenów/przeciwciał a wybranymi zmiennymi środowiskowymi i ankietowymi. Uzyskane wyniki potwierdziły, że I. ricinus występuje powszechnie w Popradzkim Parku Krajobrazowym, także na trasach intensywnie użytkowanych rekreacyjnie, a w populacji kleszczy wykryto patogeny chorób odkleszczowych. Ich obecność stwierdzano w różnych stadiach rozwojowych, przy czym dominowały krętki B. burgdorferi s.l., a w mniejszym stopniu obecna była również Babesia microti oraz Anaplasma phagocytophilum. Z kolei, badania serologiczne przeprowadzone na materiale w postaci surowicy krwi pacjentów zgłaszających się do laboratorium diagnostycznego działającego na obszarze PPK wykazały obecność przeciwciał przeciw B. burgdorferi s.l. w badanej populacji ludzkiej, co wskazuje na ryzyko ekspozycji ludzi na zakażenie tą bakterią na badanym obszarze PPK. Znaczenie uzyskanych wyników ma charakter praktyczny i epidemiologiczny. Praca dostarcza danych wspierających ocenę potencjalnego ryzyka narażenia człowieka na kleszcze oraz odkleszczową infekcję takimi patogenami jak B. burgdorferi s.l. i A. phagocytophilum oraz inwazję B. micorti w regionie oraz podkreśla konieczność ciągłego monitoringu obecności tych stawonogów w środowisku. Przeprowadzone analizy wskazują również na potrzebę stałych działań edukacyjnych adresowanych do mieszkańców i turystów, promujących skuteczne formy profilaktyki (odpowiedni ubiór, stosowanie repelentów, szybkie i prawidłowe usuwanie kleszczy) w badanym regionie Polski. Wyniki badań mogą zostać wykorzystane do planowania działań edukacyjnych mających na celu podniesienie świadomości zagrożeń zdrowotnych związanych z obecnością kleszczy na terenach chronionych i rekreacyjnych.; Ixodes ricinus is the most widespread tick species in Europe and an important vector of numerous tick-borne pathogens, posing a growing public health concern. The Poprad Landscape Park (PLP), with its rich biodiversity and intensive tourist activity, represents a potential hotspot for human-tick encounters. The aim of this study was to assess the occurrence of Ixodes ricinus in the Poprad Landscape Park and to determine the prevalence of selected tick-borne pathogens in ticks, as well as to assess the seroprevalence of antibodies against Borrelia burgdorferi sensu lato in the local human population. Ticks were collected by flagging along tourist and educational trails, identified morphologically, and tested for Borrelia burgdorferi sensu lato, Babesia microti, and Anaplasma phagocytophilum using PCR-based methods. In parallel, serum samples from patients attending a diagnostic laboratory within the PLP were analyzed by ELISA and confirmed with Western Blot. I. ricinus was found throughout the PLP, including intensively visited recreational areas. Molecular analyses confirmed the presence of several pathogens, predominantly B. burgdorferi s.l., with B. microti and A. phagocytophilum occurring less frequently. Serological testing revealed antibodies against B. burgdorferi s.l., indicating human exposure, sometimes without reported tick bites. The findings highlight the presence of Ixodes ricinus and tick-borne pathogens in the Poprad Landscape Park and indicate the importance of continued environmental and biological monitoring, as well as educational activities aimed at increasing public awareness in recreational landscapes. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Szkoła Doktorska. Rozprawa doktorska - promotor: dr hab. Magdalena Nowak-Chmura, prof. UKEN; promotor pomocniczy: dr hab. n. med. Marek Asman, prof. ŚUM.

2026-07-08T00:00:00Z Tatoj, Agnieszka http://hdl.handle.net/11716/13726 2025-06-03T10:01:32Z 2025-06-17T00:00:00Z

Ekologiczne aspekty ustępowania boru mieszanego Querco roboris-Pinetum (W.Mat. 1981) J.Mat. 1988, w Ojcowskim Parku Narodowym Tatoj, Agnieszka Bór mieszany Querco roboris-Pinetum (W.Mat. 1981) J.Mat. 1988, niegdyś dominujące zbiorowisko leśne na wierzchowinie Ojcowskiego Parku Narodowego (OPN), w ostatnich dekadach uległ istotnym przemianom. W latach 1959-1961 zajmował 37% powierzchni Parku, jednak od lat 80. XX w. obserwuje się jego regres, spowodowany m.in. eutrofizacją siedliska. Celem badań było określenie dodatkowych przyczyn ustępowania boru mieszanego oraz ocena jego obecnego stanu w OPN. Analizie poddano 193 zdjęcia fitosocjologiczne (aktualne i archiwalne), uwzględniając wskaźniki różnorodności, dominacji, równomierności i liczby gatunków oraz ekologiczne liczby wskaźnikowe wg Ellenberga. Przeprowadzono również badania fizjologiczne trzech gatunków runa: Vaccinium myrtillus, Dryopteris dilatata i Polytrichastrum formasum. W OPN stwierdzono obecność dwóch zbiorowisk reprezentujących Querco roboris-Pinetum, występujących w niewielkich, rozdrobnionych płatach o uboższym składzie florystycznym. Pozostałe, dawne siedliska boru mieszanego przekształciły się w stadia sukcesyjne lasów liściastych. W porównaniu z referencyjnym zbiorowiskiem z Puszczy Dulowskiej, borówka i złotowłos w OPN mają gorszą kondycję, podczas gdy nerecznica na stanowisku OPN 3 osiąga lepsze parametry. Regres boru mieszanego wynika głównie z wysokiej zawartości azotu w glebie i braku naturalnych zaburzeń siedliska.; The mixed coniferous forest Querco roboris-Pinetum (W.Mat. 1981) J.Mat. 1988, once the dominant on the plateau of the Ojców National Park (ONP), has undergone significant changes in recent decades. In 1959-1961, it occupied 37% of the Park's area. Since the 1980s, its regression has been observed, mainly due to habitat eutrophication. This study aimed to identify additional causes of this decline and assess the forest's current state in ONP. A total of 193 phytosociological relevés (current and archived) were analysed, incorporating diversity, dominance, evenness, and species richness indices, as well as ecological indicators according to Ellenberg. Physiological studies were conducted on three forest floor species: Vaccinium myrtillus, Dryopteris dilatata and Polytrichastrum formosum. Two communities of Querca roboris-Pinetum were identified in ONP, occurring in small, fragmented patches with a poorer floristic composition. Two communities of Querca roboris-Pinetum were identified in ONP, occurring in small, fragmented patches with a poorer floristic composition. Former habitats have shifted to successional stages of deciduous forests. Compared to the reference community from Dulowska Forest, the physiological state of the analysed populations of European blueberry and bank haircap moss in the ONP indicates poorer condition, while the broad buckler-fern at the ONP 3 site shows better physiological parameters. The main factors contributing to the regression of mixed coniferous forest include excessive nitrogen content in the soil and the lack of natural habitat disturbances. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Szkoła Doktorska. Rozprawa doktorska - promotor: dr hab. Beata Barabasz-Krasny, prof. UKEN.

2025-06-17T00:00:00Z Pyrda, Agata http://hdl.handle.net/11716/13470 2025-02-03T08:27:28Z 2025-03-12T00:00:00Z

Zlodowacenie północnego skłonu Tatr Niżnych Pyrda, Agata Niniejsza praca doktorska ma na celu charakterystykę rzeźby lodowcowej i odtworzenie ewolucji plejstoceńskich lodowców na północnym skłonie Tatr Niżnych - Tatr Ďumbierskich. Zastosowane metody badawcze to: analizy NMT, kartowanie terenowe, analiza stopnia i obtoczenia klastów, określanie względnego wieku głazów, rekonstrukcje lodowców i szacowania ich ELA. Wyniki badań wskazują, że na północnym skłonie Tatr Ďumbierskich znajduje się 29 cyrków lodowcowych. Ich parametry i stopień rozwoju są porównywalne do średniej z innych masywów Karpat. Rzeźba moren maksymalnych i podobny do tatrzańskiego stopień zwietrzenia głazów morenowych wskazuje, że powstały podczas LGM. Nie stwierdzono obecności form i osadów pre-LGM. Zrekonstruowano 11 lodowców, największe osiągały ~4,5 - 5,5 km długości a wszystkie łącznie zajmowały powierzchnię ~32 km2, a całkowita objętość lodu 1,7 km3. Szacowana średnia ELA (AABR 1,6) dała wynik ~1430 m. Systemy późnoglacialnych form recesyjnych wskazują na obecność od I do II etapów deglacjacji. Obydwa etapy miały miejsce w najstarszym dryasie, co wynika z porównania ich pozycji morfostratygraficznej, wysokości bezwzględnej i stopnia zwietrzenia do dobrze wydatowanej sekwencji form deglacjacji w Tatrach.; This doctoral thesis aims to characterize the glacial landforms and reconstruct the evolution of Pleistocene glaciers on the northern slope of the Low Tatra Mt. - Mt. Ďumbier group. The research methods applied include: analysis of DEM, field mapping, analysis of clast size and roundness assessment, determination of the relative age of boulders, glacier reconstructions, and estimates of their ELA. The results indicate that 29 glacial cirques are located on the northern slope of the Ďumbierske Tatry. Their characteristics and degree of development are comparable to the average for other Carpathian mountain ranges. The morphology of the maximum moraines, along with the weathering degree of moraine boulders, similar to that in the Tatra Mt., suggests that these features formed during the LGM. No pre-LGM landforms or deposits were identified. Eleven glaciers were reconstructed, with the largest reaching a length of ~4.5-5.5 km, and collectively covering an area of ~32 km2, with a total ice volume of 1.7 km3. The estimated average ELA (AABR 1.6) was ~1430 m. Lateglacial recessional landform systems indicate the presence of I to II stages of deglaciation. Both stages occurred during the Oldest Dryas, based on comparisons of their morphostratigraphic position, absolute elevation, and weathering degree with the welldated deglaciation sequence in the Tatra Mt. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Wydział Nauk Ścisłych i Przyrodniczych. Rada Dyscypliny Nauki o Ziemi i Środowisku. Rozprawa doktorska - promotor: prof. dr hab. Józef Kukulak, promotor pomocniczy: dr inż. Jerzy Zasadni.

2025-03-12T00:00:00Z Izdebska, Aleksandra http://hdl.handle.net/11716/13458 2024-12-06T13:55:47Z 2024-12-18T00:00:00Z

Wpływ roślin oraz zawartych w nich związków chemicznych na wołka zbożowego Sitophilus granarius L. (Coleoptera, Dryophthoridae) Izdebska, Aleksandra Celem pracy było zbadanie skuteczności działania różnych olejków eterycznych, a także wyekstrahowanych z nich związków chemicznych na śmiertelność i emigrację wołka zbożowego Sitophilus granarius L. – groźnego szkodnika magazynowanego ziarna zbóż. W badaniach wykorzystano substancje pochodzące z następujących roślin: kopru włoskiego Foeniculum vulgare Mill., kminku zwyczajnego Carum carvi L., czarnuszki siewnej Nigella sativa L. oraz mięty polej Mentha pulegium L. Znalezienie skutecznego repelentu lub insektycydu może pomóc w ochronie ziarna zbóż przed szkodnikami. W badaniach skupiono się na substancjach pochodzenia roślinnego, które są powszechnie wykorzystywane w różnych gałęziach gospodarki. Szczególną uwagę przy wyborze roślin i związków chemicznych zwrócono na to, aby stosowane preparaty nie zagrażały środowisku i/lub zdrowiu człowieka. W badaniach oceniano aktywność emigracyjną i śmiertelność chrząszczy S. granarius. Przeprowadzono eksperymenty oparte na jednokierunkowej emigracji bez możliwości powrotu owadów do populacji macierzystej. Zliczano również martwe osobniki wołka zbożowego. W badaniach wykorzystano olejek eteryczny z kminku zwyczajnego oraz L-carvon i R-(+)-limonen, olejek eteryczny z kopru włoskiego oraz anetol, olej z czarnuszki siewnej i tymochinon, olejek eteryczny z mięty polej oraz pulegon w stężeniach wagowych 0,025%; 0,05%; 0,1%; 0,5%, 1%. Przebadano również piperiton wyizolowany z olejku eterycznego z mięty polej w stężeniach wagowych 0,01%; 0,025%; 0,1%; 0,05%. Doświadczenia kontrolowano po upływie 1, 2, 3, 4, 5, 24 i 48 godzinach. Liczono żywe i martwe chrząszcze zarówno w mniejszym, jak i w większym naczyniu. Prowadzono również hodowle kontrolne, w których substratem była pszenica bez dodatku żadnej substancji. Oceniono naturalną tendencję chrząszczy do emigracji. Porównano wpływ roślinnych substancji – olejków eterycznych oraz wyizolowanych z nich związków - na emigrację (repelentność) i śmiertelność wołka zbożowego. Najlepsze właściwości odstraszające wołka zbożowego wykazał olejek eteryczny z kopru włoskiego oraz z kminku zwyczajnego. Najsilniejsze właściwości owadobójcze wobec wołka zbożowego wykazały: 1% i 0,5% olejek eteryczny z mięty polej, oraz 0,5% pulegon. Stwierdzono, że im niższe stężenie badanych substancji tym silniejszy efekt repelentny oraz im wyższe stężenie badanych substancji tym silniejszy efekt owadobójczy. Zastosowanie wyizolowanego z olejku eterycznego związku roślinnego nie gwarantuje jego silniejszego działania owadobójczego lub repelentnego. Olejek eteryczny z kopru włoskiego i z kminku zwyczajnego mogłyby zostać wykorzystane jako środki repelentne, a olejek z mięty polej oraz pulegon jako środki owadobójcze i znaleźć zastosowanie w ochronie magazynowanego ziarna zbóż.; The aim of the study was to investigate the effectiveness of various essential oils, as well as the chemical compounds extracted from them on the mortality and emigration of the grain weevil Sitophilus granarius L. - a dangerous pest of stored cereal grain. The researchers used substances derived from the following plants: fennel Foeniculum vulgare Mill., caraway Carum carvi L., black cumin Nigella sativa L. and Mentha pulegium L. Finding an effective repellent or insecticide can help protect cereal grain from pests. The researchers focused on plant-based substances that are commonly used in various industries. Particular attention was paid to the selection of plants and chemical compounds so that the preparations used did not pose a threat to the environment and/or human health. The studies assessed the emigration activity and mortality of S. granarius beetles. Experiments were conducted based on unidirectional emigration without the possibility of insects returning to the parent population. Dead grain weevil individuals were also counted. The studies used caraway essential oil and L-carvone and R-(+)-limonene, fennel essential oil and anethole, black cumin oil and thymoquinone, pennyroyal essential oil and pulegone in concentrations of 0.025%; 0.05%; 0.1%; 0.5%, 1%. Piperitone isolated from pennyroyal essential oil was also tested in concentrations of 0.01%; 0.025%; 0.1%; 0.05%. The experiments were checked after 1, 2, 3, 4, 5, 24 and 48 hours. Live and dead beetles were counted in both the smaller and larger vessels. Control cultures were also conducted in which the substrate was wheat without any added substance. The natural tendency of the beetles to emigrate was assessed. The influence of plant substances – essential oils and compounds isolated from them – on the emigration (repellence) and mortality of grain weevils was compared. The best repellent properties against grain weevils were demonstrated by fennel essential oil and caraway essential oil. The strongest insecticidal properties against grain weevils were demonstrated by: 1% and 0.5% spearmint essential oil, and 0.5% pulegone. It was found that the lower the concentration of the tested substances the stronger the repellent effect, and the higher the concentration of the tested substances the stronger the insecticidal effect. The use of a plant compound isolated from an essential oil does not guarantee its stronger insecticidal or repellent effect. Fennel and caraway essential oil could be used as repellents, and peppermint oil and pulegone as insecticides and find application in the protection of stored cereal grain. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Wydział Nauk Ścisłych i Przyrodniczych. Instytut Biologii i Nauk o Ziemi. Rozprawa doktorska - promotor: dr hab. Małgorzata Kłyś, prof. UKEN.

2024-12-18T00:00:00Z