http://hdl.handle.net/11716/138 2026-06-08T09:38:21Z http://hdl.handle.net/11716/14047 Człowiek i świat rzeczy. Leksyka z zakresu kultury materialnej i jej społecznych aspektów w XX-wiecznych pamiętnikach górali podhalańskich Motyka-Sikora, Ewa Rozprawa doktorska Człowiek i świat rzeczy. Leksyka z zakresu kultury materialnej i jej społecznych aspektów w XX- wiecznych pamiętnikach górali podhalańskich prezentuje analizę leksyki wyekscerpowanej z pamiętników górali, podzielonej na siedem głównych pól leksykalno-semantycznych związanych z sytuacją materialną człowieka. Wyróżniono m.in. nazwy ludzi o różnym statusie społecznym, postawy wobec biedy i bogactwa, określenia sytuacji materialnej, pożywienia, odzieży, elementów gospodarstwa domowego i rolnego. Każde pole wzbogacono o komentarz historyczno- kulturowy. Analiza wykazała związek leksyki z hierarchią społeczną, samowystarczalnością i kulturą materialną górali. Odtworzony obraz świata ukazuje skromne warunki życia w I połowie XX w., a porównanie z danymi słownikowymi potwierdza trwałość podhalańskiej leksyki z tego okresu.; The doctoral dissertation The Human Being and the World of Objects. The Lexis of the Material Culture and Its Social Aspects in 20th-Century Memoirs of Podhale Highlanders is an analysis of the vocabulary excerpted from the memoirs of the Podhale Highlanders, classified into seven principal lexical-semantic fields pertaining to the material circumstances of the individual. These include, among others, terms denoting individuals of varying social status, attitudes towards poverty and wealth, as well as expressions related to material circumstances, food, clothing, household and farm life. Each field is accompanied by historical and cultural commentary. The analysis revealed correlations between the lexis and the social hierarchy, self-sufficiency and material culture of the Highlanders. The reconstructed linguistic worldview reveals the modest living conditions of the first half of the 20th century, while the comparison with lexicographic data confirms that the Podhale lexis from that period is well attested. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Wydział Nauk Humanistycznych. Praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Ewy Młynarczyk. 2026-06-11T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11716/14046 “Predispositions of dyslexia and the neurolinguistics aspect of preschool age children in the Republic of Kosovo and Poland” Krasniqi, Blerta This study investigates early predispositions of dyslexia in preschool-aged children from the Republic of Kosovo and Poland, focusing on the potential cultural and environmental influences on dyslexia. The research spans two phases, evaluating the same cohort of children at two different stages. In the first phase, 88 children aged 4 and 5 were assessed using a battery of 12 subtests designed to measure dyslexia indicators. Significant group differences were found in language skills. In comprehension, Kosovar children scored higher than Polish peers in both phases (t(72.46) = -4.77, p < .001, d = 1.04; t(57.13) = -4.70, p < .001, d = 1.03). Phase 1 phonological skills also favored Kosovar children (t(86) = -3.91, p < .001, d = 0.84), while differences in phase 2 were non- significant. Copying skills differed in phase 1 only (t(86) = -2.81, p = .006, d = .60). In storytelling tasks, Kosovar children produced significantly more words in phase 1 (Picture 1: t(86) = -2.85, p = .005, d = 0.61; Picture 2: t(86) = -4.08, p < .001, d = .87) and in phase 2 (Picture 2: t(58.53) = -3.00, p = .004, d = .66). Correlational analyses showed moderate associations between comprehension phase 1 and comprehension phase 2 (r = .39, p < .001), and with copying phase 1 (r = .30, p < .01). Phonological skills exhibited weak or non-significant correlations. When analyzed by country, Polish children showed a significant negative correlation between comprehension and phonological skills in phase 2 (r = -.37, p < .05), while Kosovar children showed a significant positive correlation between comprehension phases (r = .35, p < .05). Fisher’s Z transformation confirmed that the difference in correlation strength between countries was statistically significant (Z = -2.95, p = .003). Regression analysis revealed that only comprehension at age 4–5 significantly predicted comprehension at age 6–7 (β = .32, t = 2.97, p = .004; R²adj = .16). Neither phonological nor copying skills significantly predicted outcomes in later phases (p > .05). These results support the hypothesis that early comprehension abilities are a reliable predictor of later language development and highlight the need for culturally sensitive early screening tools. The findings contribute valuable data for improving early intervention strategies and standardizing speech therapy diagnostics in diverse linguistic settings.; Niniejsze badanie dotyczy wczesnych predyspozycji do dysleksji u dzieci w wieku przedszkolnym z Republiki Kosowa i Polski, koncentrując się na potencjalnych wpływach kulturowych i środowiskowych na dysleksję. Badanie obejmuje dwie fazy, oceniając tę samą kohortę dzieci na dwóch różnych etapach. W pierwszej fazie 88 dzieci w wieku 4 i 5 lat zostało ocenionych za pomocą baterii 12 podtestów zaprojektowanych do pomiaru wskaźników dysleksji. Stwierdzono znaczące różnice między grupami w zakresie umiejętności językowych. W zakresie rozumienia kosowskie dzieci uzyskały wyższe wyniki niż polscy rówieśnicy w obu fazach (t(72.46) = -4.77, p < .001, d = 1.04; t(57.13) = -4.70, p < .001, d = 1.03). Umiejętności fonologiczne w fazie 1 również faworyzowały dzieci z Kosowa (t(86) = -3.91, p < .001, d = .84), podczas gdy różnice w fazie 2 były nieistotne. Umiejętności kopiowania różniły się tylko w fazie 1 (t(86) = -2.81, p = .006, d = .60). W zadaniach polegających na opowiadaniu historii kosowskie dzieci produkowały istotnie więcej słów w fazie 1 (Obrazek 1: t(86) = -2,85, p = .005, d = .61; Obrazek 2: t(86) = -4.08, p < .001, d = .87) i w fazie 2 (Obrazek 2: t(58.53) = -3.00, p = .004, d = .66). Analizy korelacyjne wykazały umiarkowane powiązania między fazą rozumienia 1 i fazą rozumienia 2 (r = .39, p < .001) oraz z fazą kopiowania 1 (r = .30, p < .01). Umiejętności fonologiczne wykazywały słabe lub nieistotne korelacje. Analizując według kraju, polskie dzieci wykazały istotną ujemną korelację między rozumieniem a umiejętnościami fonologicznymi w fazie 2 (r = -.37, p < .05), podczas gdy dzieci z Kosowa wykazały istotną dodatnią korelację między fazami rozumienia (r = .35, p < .05). Transformacja Z Fishera potwierdziła, że różnica w sile korelacji między krajami była statystycznie istotna (Z = - 2.95, p = .003). Analiza regresji wykazała, że tylko rozumienie w wieku 4-5 lat istotnie przewidywało rozumienie w wieku 6-7 lat (β = .32, t = 2,97, p = .004; R²adj = .16). Ani umiejętności fonologiczne, ani umiejętności kopiowania nie prognozowały znacząco wyników w późniejszych fazach (p > .05). Wyniki te potwierdzają hipotezę, że wczesne zdolności rozumienia są wiarygodnym predyktorem późniejszego rozwoju językowego i podkreślają potrzebę stosowania wrażliwych kulturowo narzędzi do wczesnych badań przesiewowych. Wyniki te dostarczają cennych danych dla poprawy strategii wczesnej interwencji i standaryzacji diagnostyki logopedycznej w różnych środowiskach językowych. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Szkoła Doktorska. Praca doktorska - promotor: Dr Hab. Marzena Błasiak–Tytuła, prof. UKEN; promotor pomocniczy: Prof. Ass. Dr. Sc. Muljaim Kaqka. 2026-06-11T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11716/13912 Zwrot pragmatyczny w naukach kognitywnych a gradualizm kategorii podmiotowości moralnej Słuszkiewicz, Zbigniew Dysertacja stanowi próbę przełamania dychotomii na pełnoprawnych sprawców moralnych i pasywne przedmioty moralnej troski, proponując ugruntowany empirycznie model gradualistyczny, obejmujący spektrum zdolności poznawczo- afektywnych. Autor stawia tezę, że mechanistyczny obraz świata, dominujący w kulturze Zachodu, systemowo wyeliminował z przyrody pojęcie autentycznej sprawczości (agency). W odpowiedzi na ten problem praca dokonuje oddolnej rekonstrukcji tej kategorii. Opiera się na dwóch filarach: procesualnej metafizyce biologii oraz ramach teoretycznych "zwrotu pragmatycznego w naukach kognitywnych", a zwłaszcza na Zasadzie Energii Swobodnej (FEP) i jej teoriom procesualnym: przetwarzaniu predykcyjnemu (PP) i aktywnemu wnioskowaniu (AIn). Jako studium przypadku służy analiza kulturowo-filozoficznej narracji oraz ustaleń empirycznych dotyczących właściwości poznawczo-afektywnych szczura. W pracy analizowana jest również gradualistyczna koncepcja Marka Rowlandsa, przy jednoczesnym wskazaniu na podstawowe przeszkody w jej akceptacji. Po przeprowadzeniu krytycznej analizy historycznych źródeł problemu z uchwyceniem pozaludzkiej sprawczości oraz dekonstrukcji antropocentrycznych kategorii wykluczających uznanie tejże, autor dowodzi, że FEP/PP/AIn dostarcza w pełni naturalistycznych podstaw do naturalistycznej rekonstrukcji sprawczości od jej podstaw biologicznych. Pozwala to na operacjonalizację koncepcji podmiotu motywowanego moralnie, obejmującej również istoty tradycyjnie z tej sfery wykluczane.; This dissertation attempts to overcome the dichotomy between fully-fledged moral agents and passive moral patients by proposing an empirically grounded gradualist model encompassing a spectrum of cognitive-affective capacities. The author posits that the mechanistic worldview, prevalent in Western culture, has systematically eliminated the concept of authentic agency from nature. In response to this problem, the work undertakes a bottom-up reconstruction of this category. It is based on two pillars: the processual metaphysics of biology and the theoretical frameworks of the "pragmatic turn in cognitive science," most notably the Free Energy Principle (FEP) and its processual theories: predictive processing (PP) and active inference (AIn). The analysis of the cultural-philosophical narrative and empirical findings regarding the cognitive-affective properties of the rat serves as a case study. The dissertation also analyses Mark Rowlands's gradualist concept and identifies the fundamental obstacles to its acceptance. Following a critical analysis of the historical sources of the problem of grasping non-human ageficy, and a deconstruction of the anthropocentric categories that preclude its recognition, the author argues that FEP/PP/AIn provides an entirely naturalistic foundation for the reconstruction of agency from its biological roots. This allows for the operationalisation of the concept of the "moral subject," thereby including beings traditionally excluded from this sphere. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Szkoła Doktorska. Praca doktorska napisana pod kierunkiem: dr hab. Marcina Urbaniaka, prof. UKEN. 2026-05-13T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11716/13859 Dźwięk jako kategoria, medium i przekaz w intermedialnej realizacji artystycznej „Wideo-partytura krajobrazowa” Doroszenko, Jacek W swojej rozprawie doktorskiej omawiam intermedialną realizację zatytułowaną „Wideo-partytura krajobrazowa”, w kontekście wybranych zjawisk w sztuce i kulturze. W pierwszym rozdziale zatytułowanym Nasłuchiwanie omawiam dźwięk w ujęciu fizycznym, jako zaburzenie mechaniczne, ale jednocześnie przedstawiam go jako sferę subiektywnych doświadczeń człowieka. W kolejnym rozdziale pod tytułem Zagadnienie dźwięku i jego zapisu w wybranych realizacjach artystycznych koncentruję się na roli dźwięku w sztuce nowoczesnej i współczesnej. W trzecim rozdziale zatytułowanym Intermedia i sztuka wideo - inspiracje i wpływy opisuję zjawisko zacierania się granic pomiędzy różnymi mediami w sztuce. W czwartym rozdziale zatytułowanym Krajobraz - inspiracja i motyw, opierając się na swoim doświadczeniu malarskim, przedstawiam ewolucję pojęcia pejzażu, od funkcji tła w tradycyjnym malarstwie po współczesne interpretacje łączące naturę z nowoczesnymi technologiami. W ostatnim rozdziale przedstawiam swoją pracę intermedialną pt. Wideo-partytura krajobrazowa, łączącą wideo i dźwięk w formie spójnej realizacji artystycznej. Opisuję cztery główne elementy artystycznej pracy doktorskiej: trzy wideo-partytury krajobrazowe rozgrywające się w otoczeniu wyspy, fiordu i ogrodu oraz instalację dźwiękową emitującą nagrania z wszystkich trzech obszarów, a jednocześnie na swój sposób wykonującą wideo-partyturę.; In my doctoral dissertation, I examine an intermedia work entitled Landscape Video Score in the context of selected phenomena in art and culture. In the first chapter, titled Listening, I discuss sound from a physical perspective- as a mechanical disturbance-while simultaneously presenting it as a realm of subjective human experience. The second chapter, The Issue of Sound and Its Notation in Selected Artistic Practices, focuses on the role of sound in modern and contemporary art. In the third chapter, Intermedia and Video Art - Inspirations and Influences, I explore the phenomenon of blurring boundaries between different media in artistic practice. The fourth chapter, Landscape - Inspiration and Motif, draws upon my background in painting to trace the evolution of the concept of landscape-from its function as a background in traditional painting to contemporary interpretations that merge natural elements with modern technologies. In the final chapter, I present my intermedia work Landscape Video Score, which integrates video and sound into a cohesive artistic realization. I describe four key components of the doctoral project: three video scores set in the environments of an island, a fjord, and a garden, respectively, and a sound installation that emits recordings from all three locations while simultaneously, in its own way, performing the video score. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Instytut Sztuki i Designu. Rozprawa doktorska - promotor: dr hab. Jakub Pierzchała, prof. UKEN. 2026-04-24T00:00:00Z