Rozprawy doktorskie (WF)

Problem narcystycznego sceptycyzmu w Stanleya Cavella interpretacjach wybranych dramatów Williama Szekspira

2026-07-06T00:00:00Z

Problem narcystycznego sceptycyzmu w Stanleya Cavella interpretacjach wybranych dramatów Williama Szekspira Filipczuk, Michał W niniejszej pracy zajmuję się analizą i interpretacją Stanleya Cavella literackich modeli sceptycyzmu, tak jak je autor ten ujmuje w swoich odczytaniach wybranych dramatów Williama Szekspira. W rozdziale pierwszym zajmuję się omówieniem specyfiki wybranych kluczowych założeń metodologicznych Cavella w kontekście jego filozofii literatury. W rozdziale drugim zajmuję się Cavellowską interpretacją Końcówki Samuela Becketta w kontekście Beckettowskiej, jak ją nazywa Cavell, strategii literalizacji znaczeń oraz tzw. filozofii zwyczajności. W kolejnym, trzecim rozdziale zajmuję się zagadnieniem autobiograficzności i terapeutyczności w filozofii Cavella. W rozdziale czwartym podejmuję próbę prześledzenia genezy sceptycyzmu w kontekście Cavellowskiej diagnozy, iż sceptycyzmu w istocie nie sposób obalić na drodze czysto intelektualnej. Kolejne rozdziały pracy stanowią egzemplifikacje tezy Cavella o niezdolności przyjęcia przez sceptyka, którego uosobieniem są protagoniści kolejnych omawianych przezeń dramatów, odrębności, odmienności Innego, której sceptyk nie jest w stanie zaakceptować. W rozdziale dziewiątym, Przezwyciężyć sceptycyzm, analizuję zaproponowane przez Cavella odczytanie dramatu Opowieść zimowa, stanowiącego według amerykańskiego myśliciela propozycję wyjścia ze sceptyckiego impasu (rozdział dziesiąty). W rozdziale dziewiątym, Przezwyciężyć sceptycyzm, analizuję zaproponowane przez Cavella odczytanie dramatu Opowieść zimowa, stanowiącego według amerykańskiego myśliciela propozycję wyjścia ze sceptyckiego impasu; In this work, I analyze and interpret Stanley Cavell’s literary models of skepticism, as presented in his readings of selected plays by William Shakespeare. In the first chapter, I discuss Cavell’s key methodological assumptions within the context of his philosophy of literature. In the second chapter I discuss Cavell’s interpretation of the Endgame by Samuel Beckett in the context of Cavell's philosophy of the ordinary and of what Cavell calls Beckett’s strategy of literalization. In the third chapter I address some of the problematic concerning the concepts of autobiographicality and therapeuticity. In the fourth chapter, I examine the origins of skepticism, in light of Cavell’s assertion that skepticism cannot be conclusively disproven through purely intellectual means. The subsequent chapters of the work provide examples of Cavell’s thesis about the inability of the skeptic, personified by the protagonists of the dramas he discusses, to accept the separateness of the Other. In chapter nine and ten I consider Cavell’s proposed reading of the play The Winter’s Tale and his suggestion that this interpretation provides a way to escape the skeptical impasse. In the context of Cavells phenomenology of theater I argue that Cavell’s reading of the play aligns with his own concept of overcoming skepticism. In the conclusion of my work, I summarize the outcomes of my research and evaluate the implications of Cavell’s analyses of skepticism, reflecting on their validity. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Szkoła Doktorska. Rozprawa doktorska - promotor: Prof. Dr hab. Paweł Dybel.

Postfigurationen des Motivs des mittelalterlichen Ritters in den deutschen und polnischen Gegenwartsliteraturen an ausgewählten Beispielen von Romanen

2026-07-14T00:00:00Z

Postfigurationen des Motivs des mittelalterlichen Ritters in den deutschen und polnischen Gegenwartsliteraturen an ausgewählten Beispielen von Romanen Pieszko, Gracjan Ziel der Forschung war die Funktion des Motivs des Ritters in ausgewählten neuesten deutschen und polnischen historischen Romanen und Fantasy-Romanen zu bestimmen. Die Gegenwartsautoren postfigurieren die Rittergestalten, nehmen sie aus der mittelalterlichen Epoche und machen sie zu den Figuren ihrer Werke. Die Romanautoren modifizieren dabei die allgemeine Vorstellung über die Ritter, indem sie ihnen die Charaktereigenschaften verleihen oder mit solchen Attributen ausstatten, die mit dem in der Kultur verankerten allgemeinen Bild des Ritters im Kontrast stehen. Im theoretischen Teil der Arbeit wurden literarische Gattungen charakterisiert, d.h. historischer Roman und Fantasy-Literatur, zudem wurden sie im Rahmen der Populärliteratur positioniert. Darüber hinaus war es aufgrund der in den analysierten Romanen vorkommenden, mittelalterlichen Staffage in der Dissertation notwendig, auf die Konzeption des Mediävalismus (der Mittelalterrezeption) einzugehen. Ergänzend wurde der Fokus auf das Ethos des Ritters gelegt, indem die Herkunft des Ritters, das Ritual der Schwertleite, Charaktereigenschaften, beachtete Normen und Werte, Kampfethik, physische Merkmale, ritterliche Pflichten sowie Attribute (Pferd, Schwert, Schloss) in die Argumentation einbezogen wurden. Die Rittergestalten in den ausgewählten polnischen und deutschen Romanen wurden nach den Voraussetzungen der Rezeptionsästhetik analysiert, also aus der Perspektive des Rezipienten, wobei ein signifikantes Element, das die Verstehensweise des Werkes determinierte, der Erwartungshorizont des Lesers war. In dieser Studie wurden vier literarische Ritterfiguren gewählt. Zuerst wurde die Analyse der Postfiguration bei jeder der ausgewählten Kriegerinnen und Krieger durchgeführt, indem die Aufmerksamkeit den Elementen, die den allgemeinen Vorstellungen über Ritter entsprechen, sowie den Aspekten, die von den Romanautoren modifiziert wurden, gewidmet wurde. Die Analyse wurde auf der Grundlage der Elemente des ritterlichen Ethos geordnet, die im theoretischen Teil der Arbeit beschrieben wurden. Des Weiteren, sich auf kulturwissenschaftliche Konzepte berufend, wurde die weitere Forschung von Helden und den kultur-gesellschaftlichen Kontexten, in die die Figuren in den Romanen gestellt wurden, betrieben. Die gesammelten Ergebnisse erlaubten die These der Dissertation zu bestätigen, die davon ausging, dass das Motiv des Ritters, das in der früheren Literatur eine patriotisch-ideologische Funktion erfüllte, in der Gegenwartsliteratur seine Funktion ändert und für die Rezipienten, außer der Unterhaltung, die Quelle der Kulturidentifikation ist. Die der Analyse unterzogenen Helden der deutschen und polnischen Romane zeigen, dass die Gegenwartsliteratur häufig auf die herkömmliche Darstellung des Ritters, der ein starker Mann in der Rüstung, auf dem Pferd und ein Verteidiger des Glaubens, der Frauen und der Unterdrückten war, verzichtet. Die Romanautoren, sich in großem Maße der Gattungsmerkmale bedienend, bilden gewisse Kontraste, die den Leser auf Differenzen oder unerwartete Konstellationen aufmerksam machen, und Ausgangspunkte zur Interpretation ihrer Werke sind. Auf die mittelalterliche Staffage wurden Gegenwartsprobleme und Reflexionen projiziert – anhand der Darstellung von den Ritterfiguren in den Romanen kann der Rezipient die Verschiebung von Geschlechterrollen oder die Legitimierung der Gewalt beobachten und zu einer Reise auf der Suche nach alten Werten, Tugenden und Idealen der Männlichkeit aufbrechen.; Celem badań było określenie funkcji motywu rycerza w wybranych najnowszych niemieckich i polskich powieściach historycznych i powieściach fantasy. Współcześni autorzy postfigurują postaci rycerzy, zaczerpując ich z epoki średniowiecznej i tworzą z nich bohaterów swoich utworów. Modyfikują przy tym ogólne wyobrażenie o rycerzach, nadając im cechy charakteru lub wyposażają w atrybuty, które kontrastują z zakorzenionym w kulturze ogólnym wyobrażeniem o rycerzu. W części teoretycznej pracy dokonano charakterystyki gatunków literackich, tj. powieści historycznej i literatury fantasy, a także umiejscowiono je w ramach literatury popularnej. Ponadto, ze względu na występowanie w analizowanych powieściach sztafażu średniowiecznego, w toku rozprawy odwołano się do koncepcji mediewalizmu. W dalszej części skupiono się na etosie rycerskim, biorąc pod uwagę pochodzenie rycerza, rytuał pasowania na rycerza, cechy charakteru, przestrzegane normy i wartości, etykę walki, cechy fizyczne oraz rycerskie obowiązki i atrybuty (koń, miecz, zamek). Postaci rycerzy w wybranych polskich i niemieckich powieściach analizowane były według założeń estetyki recepcji, czyli z perspektywy odbiorcy, a ważnym elementem determinującym odbiór utworu był horyzont oczekiwań czytelnika. Do badania wybrano cztery literackie figury rycerzy. Najpierw dokonano analizy postfiguracji każdych z wybranych wojowniczek i wojowników, skupiając się na elementach zarówno tych bliskich ogólnym wyobrażeniom o rycerzach, jak i tych, które zostały przez autorów zmodyfikowane. Analizę porządkowały elementy etosu rycerskiego opisane w części teoretycznej rozprawy. Następnie, odwołując się do koncepcji kulturoznawczych, przeprowadzono dalszą analizę bohaterów oraz kontekstów kulturowo-społecznych, w których zostali oni osadzeni w powieściach. Zebrane wyniki pozwoliły potwierdzić tezę dysertacji zakładającą, że motyw rycerza, pełniący w dawnej literaturze funkcję patriotyczno-ideologiczną, we współczesnej literaturze zmienia swoją funkcję i oprócz rozrywki jest dla odbiorców źródłem identyfikacji kulturowej. Bohaterowie poddanych badaniu niemieckich i polskich powieści pokazują, że współczesna literatura często odchodzi od tradycyjnej formy przedstawiania rycerza – silnego mężczyzny w zbroi, na koniu, będącego obrońcą wiary, kobiet i uciśnionych. Autorzy, korzystając również w dużej mierze z cech gatunku, tworzą pewne kontrasty, które zwracają uwagę czytelnika na różnice i nieoczekiwane konstelacje oraz tworzą punkty wyjścia do interpretacji ich dzieł. Na średniowiecznym tle są przedstawiane współczesne problemy i refleksje – za sprawą wizerunków rycerzy zaprezentowanych w powieściach odbiorca może obserwować przesuwanie ról płciowych, legitymizowanie przemocy lub udać się w podróż w poszukiwaniu dawnych wartości, cnót i ideałów męskości.; The aim of this research was to determine the function of the knight motif in selected recent German and Polish historical and fantasy novels. The heroes of these novels are post-figurations of knights drawn from the medieval era. By means of post-figuration, the authors of these novels have modified the traditional, classical image of the knight, imbuing it with character traits or endowing it with attributes that contrast with culturally ingrained images. The theoretical section of the dissertation presents an outline of two literary genres: the historical novel and fantasy literature, and places them within the framework of popular literature. In addition, due to the presence of certain medieval themes and elements in the works of fiction in question, the concept of medievalism is also addressed. The next section focuses on the chivalric ethos, examining the origins of the knight, as well as the rituals, character traits, norms and values, ethics of combat, physical attributes, duties and attributes (horse, sword, castle) associated with the knightly caste. The knightly figures that appear in these Polish and German novels were analysed from the perspective of reception aesthetics, i.e. from the viewpoint of the reader, looking at how the reception of these works was greatly determined by the reader's horizon of expectations. Four literary knights are discussed and analysed in the dissertation. Firstly, the post-figuration of each of these warriors was assessed, taking into account those elements associated with the general concept of the knight as well as those factors modified by the authors of the said novels. The analysis was organized according to the various aspects of the chivalric ethos described in the theoretical part of the dissertation. Then, using various concepts drawn from cultural studies as a guide, the study analysed both the characters and the cultural and social contexts into which they are embedded in the novels. The results of these investigations confirmed the changing role of the knightly motif in contemporary literature when compared with the patriotic and ideological functions it served in older works. In addition to providing a form of entertainment, the modern knightly figure also provides a source of cultural identification for readers. The characters in the German and Polish novels studied in this dissertation demonstrate how in many ways modern literature has discarded traditional representations of the knight – as a strong man in armour, on horseback, a defender of the faith, of women, of the oppressed. The authors analysed in this study draw heavily on genre characteristics, offering contrasts, highlighting differences and unexpected constellations and providing new platforms for interpreting their The aim of this research was to determine the function of the knight motif in selected recent German and Polish historical and fantasy novels. The heroes of these novels are post-figurations of knights drawn from the medieval era. By means of post-figuration, the authors of these novels have modified the traditional, classical image of the knight, imbuing it with character traits or endowing it with attributes that contrast with culturally ingrained images. The theoretical section of the dissertation presents an outline of two literary genres: the historical novel and fantasy literature, and places them within the framework of popular literature. In addition, due to the presence of certain medieval themes and elements in the works of fiction in question, the concept of medievalism is also addressed. The next section focuses on the chivalric ethos, examining the origins of the knight, as well as the rituals, character traits, norms and values, ethics of combat, physical attributes, duties and attributes (horse, sword, castle) associated with the knightly caste. The knightly figures that appear in these Polish and German novels were analysed from the perspective of reception aesthetics, i.e. from the viewpoint of the reader, looking at how the reception of these works was greatly determined by the reader's horizon of expectations. Four literary knights are discussed and analysed in the dissertation. Firstly, the post-figuration of each of these warriors was assessed, taking into account those elements associated with the general concept of the knight as well as those factors modified by the authors of the said novels. The analysis was organized according to the various aspects of the chivalric ethos described in the theoretical part of the dissertation. Then, using various concepts drawn from cultural studies as a guide, the study analysed both the characters and the cultural and social contexts into which they are embedded in the novels. The results of these investigations confirmed the changing role of the knightly motif in contemporary literature when compared with the patriotic and ideological functions it served in older works. In addition to providing a form of entertainment, the modern knightly figure also provides a source of cultural identification for readers. The characters in the German and Polish novels studied in this dissertation demonstrate how in many ways modern literature has discarded traditional representations of the knight – as a strong man in armour, on horseback, a defender of the faith, of women, of the oppressed. The authors analysed in this study draw heavily on genre characteristics, offering contrasts, highlighting differences and unexpected constellations and providing new platforms for interpreting their works. Contemporary issues and questions are presented against a medieval backdrop – the knights depicted in these novels provide a prism through which readers can observe shifting gender roles, legitimized violence, or are invited to embark on a journey in search of ancient values, virtues, and ideals of masculinity. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Szkoła Doktorska. Rozprawa doktorska - promotor: dr hab. Paul Martin Langner, prof. UKEN.

Człowiek i świat rzeczy. Leksyka z zakresu kultury materialnej i jej społecznych aspektów w XX-wiecznych pamiętnikach górali podhalańskich

2026-06-11T00:00:00Z

Człowiek i świat rzeczy. Leksyka z zakresu kultury materialnej i jej społecznych aspektów w XX-wiecznych pamiętnikach górali podhalańskich Motyka-Sikora, Ewa Rozprawa doktorska Człowiek i świat rzeczy. Leksyka z zakresu kultury materialnej i jej społecznych aspektów w XX- wiecznych pamiętnikach górali podhalańskich prezentuje analizę leksyki wyekscerpowanej z pamiętników górali, podzielonej na siedem głównych pól leksykalno-semantycznych związanych z sytuacją materialną człowieka. Wyróżniono m.in. nazwy ludzi o różnym statusie społecznym, postawy wobec biedy i bogactwa, określenia sytuacji materialnej, pożywienia, odzieży, elementów gospodarstwa domowego i rolnego. Każde pole wzbogacono o komentarz historyczno- kulturowy. Analiza wykazała związek leksyki z hierarchią społeczną, samowystarczalnością i kulturą materialną górali. Odtworzony obraz świata ukazuje skromne warunki życia w I połowie XX w., a porównanie z danymi słownikowymi potwierdza trwałość podhalańskiej leksyki z tego okresu.; The doctoral dissertation The Human Being and the World of Objects. The Lexis of the Material Culture and Its Social Aspects in 20th-Century Memoirs of Podhale Highlanders is an analysis of the vocabulary excerpted from the memoirs of the Podhale Highlanders, classified into seven principal lexical-semantic fields pertaining to the material circumstances of the individual. These include, among others, terms denoting individuals of varying social status, attitudes towards poverty and wealth, as well as expressions related to material circumstances, food, clothing, household and farm life. Each field is accompanied by historical and cultural commentary. The analysis revealed correlations between the lexis and the social hierarchy, self-sufficiency and material culture of the Highlanders. The reconstructed linguistic worldview reveals the modest living conditions of the first half of the 20th century, while the comparison with lexicographic data confirms that the Podhale lexis from that period is well attested. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Wydział Nauk Humanistycznych. Praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Ewy Młynarczyk.

“Predispositions of dyslexia and the neurolinguistics aspect of preschool age children in the Republic of Kosovo and Poland”

2026-06-11T00:00:00Z

“Predispositions of dyslexia and the neurolinguistics aspect of preschool age children in the Republic of Kosovo and Poland” Krasniqi, Blerta This study investigates early predispositions of dyslexia in preschool-aged children from the Republic of Kosovo and Poland, focusing on the potential cultural and environmental influences on dyslexia. The research spans two phases, evaluating the same cohort of children at two different stages. In the first phase, 88 children aged 4 and 5 were assessed using a battery of 12 subtests designed to measure dyslexia indicators. Significant group differences were found in language skills. In comprehension, Kosovar children scored higher than Polish peers in both phases (t(72.46) = -4.77, p < .001, d = 1.04; t(57.13) = -4.70, p < .001, d = 1.03). Phase 1 phonological skills also favored Kosovar children (t(86) = -3.91, p < .001, d = 0.84), while differences in phase 2 were non- significant. Copying skills differed in phase 1 only (t(86) = -2.81, p = .006, d = .60). In storytelling tasks, Kosovar children produced significantly more words in phase 1 (Picture 1: t(86) = -2.85, p = .005, d = 0.61; Picture 2: t(86) = -4.08, p < .001, d = .87) and in phase 2 (Picture 2: t(58.53) = -3.00, p = .004, d = .66). Correlational analyses showed moderate associations between comprehension phase 1 and comprehension phase 2 (r = .39, p < .001), and with copying phase 1 (r = .30, p < .01). Phonological skills exhibited weak or non-significant correlations. When analyzed by country, Polish children showed a significant negative correlation between comprehension and phonological skills in phase 2 (r = -.37, p < .05), while Kosovar children showed a significant positive correlation between comprehension phases (r = .35, p < .05). Fisher’s Z transformation confirmed that the difference in correlation strength between countries was statistically significant (Z = -2.95, p = .003). Regression analysis revealed that only comprehension at age 4–5 significantly predicted comprehension at age 6–7 (β = .32, t = 2.97, p = .004; R²adj = .16). Neither phonological nor copying skills significantly predicted outcomes in later phases (p > .05). These results support the hypothesis that early comprehension abilities are a reliable predictor of later language development and highlight the need for culturally sensitive early screening tools. The findings contribute valuable data for improving early intervention strategies and standardizing speech therapy diagnostics in diverse linguistic settings.; Niniejsze badanie dotyczy wczesnych predyspozycji do dysleksji u dzieci w wieku przedszkolnym z Republiki Kosowa i Polski, koncentrując się na potencjalnych wpływach kulturowych i środowiskowych na dysleksję. Badanie obejmuje dwie fazy, oceniając tę samą kohortę dzieci na dwóch różnych etapach. W pierwszej fazie 88 dzieci w wieku 4 i 5 lat zostało ocenionych za pomocą baterii 12 podtestów zaprojektowanych do pomiaru wskaźników dysleksji. Stwierdzono znaczące różnice między grupami w zakresie umiejętności językowych. W zakresie rozumienia kosowskie dzieci uzyskały wyższe wyniki niż polscy rówieśnicy w obu fazach (t(72.46) = -4.77, p < .001, d = 1.04; t(57.13) = -4.70, p < .001, d = 1.03). Umiejętności fonologiczne w fazie 1 również faworyzowały dzieci z Kosowa (t(86) = -3.91, p < .001, d = .84), podczas gdy różnice w fazie 2 były nieistotne. Umiejętności kopiowania różniły się tylko w fazie 1 (t(86) = -2.81, p = .006, d = .60). W zadaniach polegających na opowiadaniu historii kosowskie dzieci produkowały istotnie więcej słów w fazie 1 (Obrazek 1: t(86) = -2,85, p = .005, d = .61; Obrazek 2: t(86) = -4.08, p < .001, d = .87) i w fazie 2 (Obrazek 2: t(58.53) = -3.00, p = .004, d = .66). Analizy korelacyjne wykazały umiarkowane powiązania między fazą rozumienia 1 i fazą rozumienia 2 (r = .39, p < .001) oraz z fazą kopiowania 1 (r = .30, p < .01). Umiejętności fonologiczne wykazywały słabe lub nieistotne korelacje. Analizując według kraju, polskie dzieci wykazały istotną ujemną korelację między rozumieniem a umiejętnościami fonologicznymi w fazie 2 (r = -.37, p < .05), podczas gdy dzieci z Kosowa wykazały istotną dodatnią korelację między fazami rozumienia (r = .35, p < .05). Transformacja Z Fishera potwierdziła, że różnica w sile korelacji między krajami była statystycznie istotna (Z = - 2.95, p = .003). Analiza regresji wykazała, że tylko rozumienie w wieku 4-5 lat istotnie przewidywało rozumienie w wieku 6-7 lat (β = .32, t = 2,97, p = .004; R²adj = .16). Ani umiejętności fonologiczne, ani umiejętności kopiowania nie prognozowały znacząco wyników w późniejszych fazach (p > .05). Wyniki te potwierdzają hipotezę, że wczesne zdolności rozumienia są wiarygodnym predyktorem późniejszego rozwoju językowego i podkreślają potrzebę stosowania wrażliwych kulturowo narzędzi do wczesnych badań przesiewowych. Wyniki te dostarczają cennych danych dla poprawy strategii wczesnej interwencji i standaryzacji diagnostyki logopedycznej w różnych środowiskach językowych. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Szkoła Doktorska. Praca doktorska - promotor: Dr Hab. Marzena Błasiak–Tytuła, prof. UKEN; promotor pomocniczy: Prof. Ass. Dr. Sc. Muljaim Kaqka.