http://hdl.handle.net/11716/35 2026-06-08T09:37:40Z http://hdl.handle.net/11716/14047 Człowiek i świat rzeczy. Leksyka z zakresu kultury materialnej i jej społecznych aspektów w XX-wiecznych pamiętnikach górali podhalańskich Motyka-Sikora, Ewa Rozprawa doktorska Człowiek i świat rzeczy. Leksyka z zakresu kultury materialnej i jej społecznych aspektów w XX- wiecznych pamiętnikach górali podhalańskich prezentuje analizę leksyki wyekscerpowanej z pamiętników górali, podzielonej na siedem głównych pól leksykalno-semantycznych związanych z sytuacją materialną człowieka. Wyróżniono m.in. nazwy ludzi o różnym statusie społecznym, postawy wobec biedy i bogactwa, określenia sytuacji materialnej, pożywienia, odzieży, elementów gospodarstwa domowego i rolnego. Każde pole wzbogacono o komentarz historyczno- kulturowy. Analiza wykazała związek leksyki z hierarchią społeczną, samowystarczalnością i kulturą materialną górali. Odtworzony obraz świata ukazuje skromne warunki życia w I połowie XX w., a porównanie z danymi słownikowymi potwierdza trwałość podhalańskiej leksyki z tego okresu.; The doctoral dissertation The Human Being and the World of Objects. The Lexis of the Material Culture and Its Social Aspects in 20th-Century Memoirs of Podhale Highlanders is an analysis of the vocabulary excerpted from the memoirs of the Podhale Highlanders, classified into seven principal lexical-semantic fields pertaining to the material circumstances of the individual. These include, among others, terms denoting individuals of varying social status, attitudes towards poverty and wealth, as well as expressions related to material circumstances, food, clothing, household and farm life. Each field is accompanied by historical and cultural commentary. The analysis revealed correlations between the lexis and the social hierarchy, self-sufficiency and material culture of the Highlanders. The reconstructed linguistic worldview reveals the modest living conditions of the first half of the 20th century, while the comparison with lexicographic data confirms that the Podhale lexis from that period is well attested. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Wydział Nauk Humanistycznych. Praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Ewy Młynarczyk. 2026-06-11T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11716/14046 “Predispositions of dyslexia and the neurolinguistics aspect of preschool age children in the Republic of Kosovo and Poland” Krasniqi, Blerta This study investigates early predispositions of dyslexia in preschool-aged children from the Republic of Kosovo and Poland, focusing on the potential cultural and environmental influences on dyslexia. The research spans two phases, evaluating the same cohort of children at two different stages. In the first phase, 88 children aged 4 and 5 were assessed using a battery of 12 subtests designed to measure dyslexia indicators. Significant group differences were found in language skills. In comprehension, Kosovar children scored higher than Polish peers in both phases (t(72.46) = -4.77, p < .001, d = 1.04; t(57.13) = -4.70, p < .001, d = 1.03). Phase 1 phonological skills also favored Kosovar children (t(86) = -3.91, p < .001, d = 0.84), while differences in phase 2 were non- significant. Copying skills differed in phase 1 only (t(86) = -2.81, p = .006, d = .60). In storytelling tasks, Kosovar children produced significantly more words in phase 1 (Picture 1: t(86) = -2.85, p = .005, d = 0.61; Picture 2: t(86) = -4.08, p < .001, d = .87) and in phase 2 (Picture 2: t(58.53) = -3.00, p = .004, d = .66). Correlational analyses showed moderate associations between comprehension phase 1 and comprehension phase 2 (r = .39, p < .001), and with copying phase 1 (r = .30, p < .01). Phonological skills exhibited weak or non-significant correlations. When analyzed by country, Polish children showed a significant negative correlation between comprehension and phonological skills in phase 2 (r = -.37, p < .05), while Kosovar children showed a significant positive correlation between comprehension phases (r = .35, p < .05). Fisher’s Z transformation confirmed that the difference in correlation strength between countries was statistically significant (Z = -2.95, p = .003). Regression analysis revealed that only comprehension at age 4–5 significantly predicted comprehension at age 6–7 (β = .32, t = 2.97, p = .004; R²adj = .16). Neither phonological nor copying skills significantly predicted outcomes in later phases (p > .05). These results support the hypothesis that early comprehension abilities are a reliable predictor of later language development and highlight the need for culturally sensitive early screening tools. The findings contribute valuable data for improving early intervention strategies and standardizing speech therapy diagnostics in diverse linguistic settings.; Niniejsze badanie dotyczy wczesnych predyspozycji do dysleksji u dzieci w wieku przedszkolnym z Republiki Kosowa i Polski, koncentrując się na potencjalnych wpływach kulturowych i środowiskowych na dysleksję. Badanie obejmuje dwie fazy, oceniając tę samą kohortę dzieci na dwóch różnych etapach. W pierwszej fazie 88 dzieci w wieku 4 i 5 lat zostało ocenionych za pomocą baterii 12 podtestów zaprojektowanych do pomiaru wskaźników dysleksji. Stwierdzono znaczące różnice między grupami w zakresie umiejętności językowych. W zakresie rozumienia kosowskie dzieci uzyskały wyższe wyniki niż polscy rówieśnicy w obu fazach (t(72.46) = -4.77, p < .001, d = 1.04; t(57.13) = -4.70, p < .001, d = 1.03). Umiejętności fonologiczne w fazie 1 również faworyzowały dzieci z Kosowa (t(86) = -3.91, p < .001, d = .84), podczas gdy różnice w fazie 2 były nieistotne. Umiejętności kopiowania różniły się tylko w fazie 1 (t(86) = -2.81, p = .006, d = .60). W zadaniach polegających na opowiadaniu historii kosowskie dzieci produkowały istotnie więcej słów w fazie 1 (Obrazek 1: t(86) = -2,85, p = .005, d = .61; Obrazek 2: t(86) = -4.08, p < .001, d = .87) i w fazie 2 (Obrazek 2: t(58.53) = -3.00, p = .004, d = .66). Analizy korelacyjne wykazały umiarkowane powiązania między fazą rozumienia 1 i fazą rozumienia 2 (r = .39, p < .001) oraz z fazą kopiowania 1 (r = .30, p < .01). Umiejętności fonologiczne wykazywały słabe lub nieistotne korelacje. Analizując według kraju, polskie dzieci wykazały istotną ujemną korelację między rozumieniem a umiejętnościami fonologicznymi w fazie 2 (r = -.37, p < .05), podczas gdy dzieci z Kosowa wykazały istotną dodatnią korelację między fazami rozumienia (r = .35, p < .05). Transformacja Z Fishera potwierdziła, że różnica w sile korelacji między krajami była statystycznie istotna (Z = - 2.95, p = .003). Analiza regresji wykazała, że tylko rozumienie w wieku 4-5 lat istotnie przewidywało rozumienie w wieku 6-7 lat (β = .32, t = 2,97, p = .004; R²adj = .16). Ani umiejętności fonologiczne, ani umiejętności kopiowania nie prognozowały znacząco wyników w późniejszych fazach (p > .05). Wyniki te potwierdzają hipotezę, że wczesne zdolności rozumienia są wiarygodnym predyktorem późniejszego rozwoju językowego i podkreślają potrzebę stosowania wrażliwych kulturowo narzędzi do wczesnych badań przesiewowych. Wyniki te dostarczają cennych danych dla poprawy strategii wczesnej interwencji i standaryzacji diagnostyki logopedycznej w różnych środowiskach językowych. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Szkoła Doktorska. Praca doktorska - promotor: Dr Hab. Marzena Błasiak–Tytuła, prof. UKEN; promotor pomocniczy: Prof. Ass. Dr. Sc. Muljaim Kaqka. 2026-06-11T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11716/13783 Dekonstrukcja dyskursu politycznego w rosyjskojęzycznych parodiach audiowizualnych Jankowicz, Agata Rozprawa poświęcona została analizie dekonstrukcji rosyjskiego dyskursu politycznego w rosyjskojęzycznych parodiach internetowych publikowanych na portalu YouTube w latach 2012-2022. Naczelnym celem badania była analiza stosowanych przez parodystów zabiegów służących dekonstrukcji poszczególnych elementów rosyjskiego dyskursu politycznego oraz określenie funkcji dokonywanych transformacji. Analiza, oparta na metodzie intertekstualnej i osadzona w perspektywie dyskursywnej, pozwoliła wskazać, jak parodie demaskują mechanizmy kreowania rzeczywistości w wypowiedziach politycznych. Praca składa się z części teoretycznej, omawiającej cechy dyskursu politycznego, specyfikę parodii oraz powiązane pojęcia, takie jak intertekstualność czy gra językowa. Uwzględniono także kontekst społeczno-polityczny oraz charakterystykę analizowanych kanałów YouTube. W części analitycznej przedstawiono konkretne techniki dekonstrukcji: sposoby modyfikacji sztamp i haseł politycznych, demaskacji środków językowych służących perswazji i manipulacji, ujawniania technik służących unikaniu odpowiedzi na pytania, przekształcania wypowiedzi precedensowych i znaków niewerbalnych. Rozprawę zamyka synteza wyników z podziałem na strategie i funkcje analizowanych zabiegów.; The dissertation is devoted to the analysis of the deconstruction of Russian political discourse in Russian- language internet parodies published on YouTube between 2012-2022. The aim of the study was to examine the strategies employed by parodists to deconstruct particular elements of Russian political discourse and to identify the functions of these transformations. The analysis, based on the method of intertextuality and grounded in a discourseoriented perspective, enabled the identification of the techniques by which parodies revealthe ways of shaping reality in political statements. The work comprises a theoretical part discussing the features of political discourse, the specificity of parody, and related concepts such as intertextuality and language games. It also considers the socio-political context in which the parodies were created as well as the characteristics of the YouTube channels from which the material was sourced. The analytical part presents the techniques of deconstruction, including the modification of political clichés and slogans, the exposure of persuasive and manipulative language means, the unveiling of tactics used to avoid direct answers, as well as the transformation of precedent statements and non-verbal signs. The dissertation concludes with a synthesis of the findings including the categorization of the identified strategies and their functions. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Szkoła Doktorska. Praca doktorska - promotor: dr hab. Bogumił Ostrowski, prof. UKEN; promotor pomocniczy: dr Gabriela Sitkiewicz. 2026-03-16T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11716/13782 Rodzinna polityka językowa polskich rodzin żyjących na emigracji Panek, Katarzyna Prezentowana rozprawa doktorska podejmuje zagadnienie rodzinnej polityki językowej (RPJ) polskich rodziców żyjących poza granicami kraju. Jej celem jest analiza praktyk i ideologii językowych oraz zarządzania językiem przedstawicieli polskiej diaspory. W pierwszym rozdziale zaprezentowano koncepcję RPJ, przedstawione zostały wyjaśnienia terminologiczne, a także omówiono historię i kierunki badań. Rozdział drugi poświęcony został wyjaśnieniu znaczenia rodziny w planowaniu językowym oraz w utrzymywaniu języków mniejszości. W trzecim rozdziale podjęta została problematyka zbiorowości polskich poza granicami kraju. Omówiono ich status oraz wyjaśniono terminologię używaną do ich opisu. Przedstawione zostały również instytucjonalne formy nauczania języka polskiego i w języku polskim, stanowiące istotny element wspierania języka mniejszości. Czwarty rozdział poświęcony został metodologii badań własnych. Zaprezentowano w nim konceptualizację i organizację badań, a także opisano grupę badanych, składającą się z dwadzieściorga jeden polskich rodziców żyjących za granicą. W rozdziale piątym przedstawiono analizę wyników wywiadów, natomiast w rozdziale szóstym omówiono wyniki badań własnych oraz wnioski z nich płynące. W prezentowanej dysertacji podjęto dyskusję z wcześniejszymi ustaleniami teoretycznymi oraz wskazano możliwości praktycznego zastosowania wyników badań własnych.; The presented doctoral dissertation addresses the issue of family language policy (FLP) of Polish parents living abroad. It aims to analyze the linguistic practices, ideologies, and language management of representatives of the Polish diaspora. Chapter One presents the concept of RPJ, explains the terminology, and discusses the history and directions of the research. Chapter Two was devoted to explaining the importance of the family in language planning and in the maintenance of minority languages. Chapter Three addresses the issue of Polish communities abroad. Their status is discussed, and the terminology used to describe them is explained. Institutional forms of teaching Polish language and in Polish are also presented as an important element of supporting the minority language. Chapter Four was devoted to the methodology of own research. It presents the conceptualisation and organisation of the research, and describes the research group, consisting of twentyone Polish parents living abroad. Chapter Five presents an analysis of the interview results, while Chapter Six discusses the results of the own research and its conclusions. The dissertation presented here undertakes a discussion with previous theoretical findings and identifies possibilities for the practical application of the results of our own research. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Szkoła Doktorska. Praca doktorska - promotor: dr hab. Joanna Rokita-Jaśkow, prof. UKEN. 2026-03-13T00:00:00Z