http://hdl.handle.net/11716/382 2026-09-14T06:15:05Z http://hdl.handle.net/11716/14306 Obraz psychospołecznych eksperiencji młodych dorosłych osób słyszących w kontekście wychowania się z głuchym rodzeństwem Skalny, Magdalena W prezentowanej pracy doktorskiej zostały podjęte badania dotyczące doświadczeń psychospołecznych dorosłych osób słyszących w kontekście wychowania się z głuchym rodzeństwem. Celem badań było odkrycie i opis osobistych doświadczeń psychospołecznych dorosłego rodzeństwa osób głuchych, nie tylko zaprezentowanie obrazu subiektywnego doświadczania bycia słyszącym rodzeństwem osób głuchych, ale również wskazanie praktycznych implikacji pozwalających podnieść jakość relacji w rodzinie z dzieckiem głuchym oraz przyczynić się do zmniejszenie trudności psychospołecznych słyszącego rodzeństwa. Przedmiotem analizy jest złożony charakter doświadczeń dorosłego słyszącego rodzeństwa osób głuchych, który wymaga interdyscyplinarnego podejścia. Struktura pracy została podzielona na cztery rozdziały. Część teoretyczna obejmuje dwa rozdziały. W rozdziale pierwszym - pt. „Problematyka głuchoty w świetle literatury przedmiotu” zdefiniowano pojęcia, przyczyny i przedstawiono klasyfikacje dotyczące zaburzeń słuchu. Zaprezentowano rozwój społeczny osób głuchych w kontekście m.in. językowym, emocjonalnym oraz teorii umysłu. Dokonano przeglądu terminologicznego i przedstawiono charakterystykę okresu rozwojowego wczesnej dorosłości. Podjęto kwestię zależności pomiędzy komunikacją a rozwojem tożsamościowym osób głuchych (model kulturowy). Zrekonstruowano wybraną koncepcję psychologiczną - teorię przywiązania Johna Bowlby’ego. W rozdziale drugim zatytułowanym: „Rodzina w ujęciu wybranych koncepcji teorio-poznawczych” omówiono nomenklaturę i charakterystykę rodziny, także z dzieckiem głuchym oraz przedstawiono typologie postaw rodzicielskich. Zaprezentowano metody komunikacji i wsparcia rodzin wychowujących dziecko głuche i wynikających konsekwencji w pełnionych rolach matek i ojców. Dokonano przeglądu dotychczasowych badań z obszaru relacji w rodzinie z dzieckiem głuchym w podsystemach rodzice – dzieci - rodzeństwo. Przedstawiono i omówiono konceptualne ramy teoretyczne oparta na bio-ekologicznym modelu (wcześniej Teoria Systemów Ekologicznych) Urie Bronfenbrennera (Guy - Evans, 2024). Część metodologiczna to szczegółowy opis zrealizowanych badań jakościowych w schemacie fenomenologicznym oraz metody wywiadu(Indywidualny Wywiad Pogłębiony – IDI) z elementami metody biograficznej. Powołując się na szerokie zastosowanie w badaniach społeczno-pedagogicznych dowiedziono skuteczności prezentowanych badań w nurcie jakościowym. W pracy została opisana metoda i proces analizy i interpretacji danych z zachowaniem procedury Interpretacyjnej Analizy Fenomenologicznej. Zaprezentowano filozoficzno-metodologiczne uzasadnienie prowadzonych badań (fenomenologia- hermeneutyczna, paradygmaty), cele (teoretyczny, diagnostyczny i praktyczny) oraz problemy badawcze. W rozdziale czwartym (4.) obejmującym badania własne na wstępie przedstawiono sylwetki narratorów. W dalszej kolejności zaprezentowano raport z badań - interpretacja przeprowadzonych wywiadów pozwoliła na wyłonienie tematów i kategorii, które zobrazowały doświadczenia psychospołeczne słyszącego rodzeństwa osób głuchych. Z przeprowadzonych analiz wynika, że doświadczanie bycia rodzeństwem osób głuchych jest procesem indywidualnym, zróżnicowanym i wielowymiarowym na każdym etapie życia. Jako podsumowanie zaprezentowano dyskusję- wnioski i wyniki skonfrontowano z doniesieniami z innych badań. Całość pracy zwieńczają postulaty pedagogiczne i refleksje końcowe.; This doctoral thesis presents research on the psychosocial experiences of hearing adults who grew up with deaf siblings. The aim of the research was to discover and describe the personal psychosocial experiences of adult siblings of deaf people, not only to present a subjective picture of what it is like to be a hearing sibling of deaf people, but also to indicate practical implications for improving the quality of family relationships with a deaf child and contributing to a reduction in the psychosocial difficulties of hearing siblings. The subject of the analysis is the complex nature of the experiences of adult hearing siblings of deaf people, which requires an interdisciplinary approach. The structure of the work has been divided into four chapters. The first chapter, entitled “The issue of deafness in the light of the literature on the subject,” defines the concepts and causes of hearing disorders and presents their classifications. It presents the social development of deaf people in the context of, among other things, language, emotions, and theory of mind. A review of terminology is provided and the characteristics of the early adulthood developmental period are presented. The issue of the relationship between communication and identity development in deaf people (cultural model) is addressed. A selected psychological concept was reconstructed—John Bowlby's attachment theory. The second chapter, entitled “The family in selected theoretical and cognitive concepts,” discussed the nomenclature and characteristics of the family, including families with deaf children, and presented typologies of parental attitudes. Methods of communication and support for families raising a deaf child and the resulting consequences in the roles of mothers and fathers are presented. A review of existing research on family relationships with a deaf child in the parent-child-sibling subsystems is provided. A conceptual theoretical framework based on Urie Bronfenbrenner's bio-ecological model (formerly Ecological Systems Theory) was presented and discussed (Guy-Evans, 2024). The methodological part provides a detailed description of the qualitative research conducted using a phenomenological approach and the interview method (Individual In-Depth Interview – IDI) with elements of the biographical method. Referring to its wide application in socio-pedagogical research, the effectiveness of the presented research in the qualitative field has been proven. The thesis describes the methodand process of data analysis and interpretation in accordance with the Interpretative Phenomenological Analysis procedure. It presents the philosophical and methodological justification for the research (phenomenology-hermeneutics, paradigms), objectives (theoretical, diagnostic and practical) and research problems. In chapter four (4.), which covers the author's own research, the profiles of the narrators are presented at the beginning. Next, the research report is presented - the interpretation of the interviews allowed for the identification of themes and categories that illustrated the psychosocial experiences of hearing siblings of deaf people. The analyses show that the experience of being a sibling of a deaf person is an individual, diverse, and multidimensional process at every stage of life. The summary presents a discussion, and the conclusions and results are compared with reports from other studies. The work concludes with pedagogical proposals and final reflections. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Praca doktorska napisana pod kierunkiem dr hab. Katarzyny Pluteckiej, prof. UKEN. 2026-09-17T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11716/13912 Zwrot pragmatyczny w naukach kognitywnych a gradualizm kategorii podmiotowości moralnej Słuszkiewicz, Zbigniew Dysertacja stanowi próbę przełamania dychotomii na pełnoprawnych sprawców moralnych i pasywne przedmioty moralnej troski, proponując ugruntowany empirycznie model gradualistyczny, obejmujący spektrum zdolności poznawczo- afektywnych. Autor stawia tezę, że mechanistyczny obraz świata, dominujący w kulturze Zachodu, systemowo wyeliminował z przyrody pojęcie autentycznej sprawczości (agency). W odpowiedzi na ten problem praca dokonuje oddolnej rekonstrukcji tej kategorii. Opiera się na dwóch filarach: procesualnej metafizyce biologii oraz ramach teoretycznych "zwrotu pragmatycznego w naukach kognitywnych", a zwłaszcza na Zasadzie Energii Swobodnej (FEP) i jej teoriom procesualnym: przetwarzaniu predykcyjnemu (PP) i aktywnemu wnioskowaniu (AIn). Jako studium przypadku służy analiza kulturowo-filozoficznej narracji oraz ustaleń empirycznych dotyczących właściwości poznawczo-afektywnych szczura. W pracy analizowana jest również gradualistyczna koncepcja Marka Rowlandsa, przy jednoczesnym wskazaniu na podstawowe przeszkody w jej akceptacji. Po przeprowadzeniu krytycznej analizy historycznych źródeł problemu z uchwyceniem pozaludzkiej sprawczości oraz dekonstrukcji antropocentrycznych kategorii wykluczających uznanie tejże, autor dowodzi, że FEP/PP/AIn dostarcza w pełni naturalistycznych podstaw do naturalistycznej rekonstrukcji sprawczości od jej podstaw biologicznych. Pozwala to na operacjonalizację koncepcji podmiotu motywowanego moralnie, obejmującej również istoty tradycyjnie z tej sfery wykluczane.; This dissertation attempts to overcome the dichotomy between fully-fledged moral agents and passive moral patients by proposing an empirically grounded gradualist model encompassing a spectrum of cognitive-affective capacities. The author posits that the mechanistic worldview, prevalent in Western culture, has systematically eliminated the concept of authentic agency from nature. In response to this problem, the work undertakes a bottom-up reconstruction of this category. It is based on two pillars: the processual metaphysics of biology and the theoretical frameworks of the "pragmatic turn in cognitive science," most notably the Free Energy Principle (FEP) and its processual theories: predictive processing (PP) and active inference (AIn). The analysis of the cultural-philosophical narrative and empirical findings regarding the cognitive-affective properties of the rat serves as a case study. The dissertation also analyses Mark Rowlands's gradualist concept and identifies the fundamental obstacles to its acceptance. Following a critical analysis of the historical sources of the problem of grasping non-human ageficy, and a deconstruction of the anthropocentric categories that preclude its recognition, the author argues that FEP/PP/AIn provides an entirely naturalistic foundation for the reconstruction of agency from its biological roots. This allows for the operationalisation of the concept of the "moral subject," thereby including beings traditionally excluded from this sphere. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Szkoła Doktorska. Praca doktorska napisana pod kierunkiem: dr hab. Marcina Urbaniaka, prof. UKEN. 2026-05-13T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11716/13783 Dekonstrukcja dyskursu politycznego w rosyjskojęzycznych parodiach audiowizualnych Jankowicz, Agata Rozprawa poświęcona została analizie dekonstrukcji rosyjskiego dyskursu politycznego w rosyjskojęzycznych parodiach internetowych publikowanych na portalu YouTube w latach 2012-2022. Naczelnym celem badania była analiza stosowanych przez parodystów zabiegów służących dekonstrukcji poszczególnych elementów rosyjskiego dyskursu politycznego oraz określenie funkcji dokonywanych transformacji. Analiza, oparta na metodzie intertekstualnej i osadzona w perspektywie dyskursywnej, pozwoliła wskazać, jak parodie demaskują mechanizmy kreowania rzeczywistości w wypowiedziach politycznych. Praca składa się z części teoretycznej, omawiającej cechy dyskursu politycznego, specyfikę parodii oraz powiązane pojęcia, takie jak intertekstualność czy gra językowa. Uwzględniono także kontekst społeczno-polityczny oraz charakterystykę analizowanych kanałów YouTube. W części analitycznej przedstawiono konkretne techniki dekonstrukcji: sposoby modyfikacji sztamp i haseł politycznych, demaskacji środków językowych służących perswazji i manipulacji, ujawniania technik służących unikaniu odpowiedzi na pytania, przekształcania wypowiedzi precedensowych i znaków niewerbalnych. Rozprawę zamyka synteza wyników z podziałem na strategie i funkcje analizowanych zabiegów.; The dissertation is devoted to the analysis of the deconstruction of Russian political discourse in Russian- language internet parodies published on YouTube between 2012-2022. The aim of the study was to examine the strategies employed by parodists to deconstruct particular elements of Russian political discourse and to identify the functions of these transformations. The analysis, based on the method of intertextuality and grounded in a discourseoriented perspective, enabled the identification of the techniques by which parodies revealthe ways of shaping reality in political statements. The work comprises a theoretical part discussing the features of political discourse, the specificity of parody, and related concepts such as intertextuality and language games. It also considers the socio-political context in which the parodies were created as well as the characteristics of the YouTube channels from which the material was sourced. The analytical part presents the techniques of deconstruction, including the modification of political clichés and slogans, the exposure of persuasive and manipulative language means, the unveiling of tactics used to avoid direct answers, as well as the transformation of precedent statements and non-verbal signs. The dissertation concludes with a synthesis of the findings including the categorization of the identified strategies and their functions. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Szkoła Doktorska. Praca doktorska - promotor: dr hab. Bogumił Ostrowski, prof. UKEN; promotor pomocniczy: dr Gabriela Sitkiewicz. 2026-03-16T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11716/13756 Obdarzanie troską. Reprezentacje zwierząt w literaturze od przełomu XX/XXI wieku w kontekście badań zookrytycznych Chorąży, Adrianna Praca doktorska koncentruje się na literackim i artystycznym przedstawieniu zwierząt oraz relacji międzygatunkowych, a analizie poddane zostają różnorodne próby oddania zwierzęcego doświadczenia. Pisarze i pisarki podejmują wyzwanie przedstawienia świata zwierząt z perspektywy nie-ludzkiej, unikając przypisywania zwierzętom ludzkich cech, co pozwala na głębsze zrozumienie ich subiektywnych doświadczeń. W pracy rozważane są zarówno elementy literackie, jak i artystyczne, ukazujące zwierzęta jako centralne podmioty narracji. W pracy doktorskiej wyróżnia się kilka kluczowych problemów badawczych: 1) Brak wspólnego kodu komunikacyjnego: pierwszym wyzwaniem badawczym jest niemożność odnalezienia wspólnego systemu komunikacji między ludźmi a zwierzętami, co jest analizowane w kontekście literatury i jej ograniczeń w przekazywaniu doświadczeń innych gatunków; 2) Ograniczenia ludzkiego języka: kolejnym zagadnieniem jest pytanie, jak ograniczony system komunikacyjny, jakim jest ludzki język, może przekazać bogate, odmienne doświadczenia innych podmiotów, szczególnie zwierząt, które postrzegają świat w sposób różny od ludzi (koncepcja Umwelt i Innenwelt); 3) Podmiotowość zwierzęcych bohaterów: Istotnym problemem jest badanie podmiotowości zwierzęcych bohaterów w literaturze, ich doświadczeń oraz metod narracyjnych służących ich przedstawieniu. Badania literaturoznawcze koncentrują się na różnicach w doświadczeniu świata przez ludzi i zwierzęta oraz na próbach przekładu tych doświadczeń za pomocą literackich środków wyrazu; 4) Społeczna rola literatury: literatura często podejmuje trudne tematy społeczne, a zwierzęcy bohaterowie stają się nośnikami zmian społecznych. Badania te koncentrują się także na związku literatury z neurobiologią, neuropsychologią i innymi naukami, by ukazać złożoność doświadczeń zwierząt; 5) Zmiana w podejściu do zwierząt: kolejnym celem jest badanie zmiany w podejściu do zwierząt w literaturze, która wskazuje na konieczność zmiany paradygmatu antropocentrycznego na model bardziej altruistyczny. Zmiany te mają również wpływ na rozumienie roli człowieka - jako bytu w relacji z innymi organizmami, a nie jako odrębnej, izolowanej jednostki. Pierwszy rozdział omawia powieść Irene Sola „Ja śpiewam, a góry tańczą”, w której zwierzęta, rośliny i ludzie współistnieją w biocentrycznej wizji, a antropocentryzm zostaje zastąpiony przez szerszą, wielogatunkową perspektywę. W drugim rozdziale analizowane są powieści Olgi Tokarczuk i Johna Maxwella Coetzee, w których bohaterki, Janina Duszejko i Elizabeth Costello, walczą o prawa zwierząt i tworzą głębokie więzi z nimi. Trzeci rozdział skupia się na języku jako narzędziu do przekazywania zmysłowo-doznaniowego świata zwierząt, a w czwartej części rozważane są współczesne praktyki artystyczne, w których zwierzęta stają się nośnikami przesłań o relacjach ludzko-zwierzęcych. Piąty rozdział koncentruje się na owadach i ich reprezentacjach w literaturze, wskazując na trudności w nawiązywaniu z nimi więzi ze względu na brak wspólnych kodów komunikacyjnych. Ostatni rozdział bada zmiany w antropologicznym obrazie człowieka, przedstawiając go jako symbionta, będącego częścią wielogatunkowych relacji biologicznych, które dominują nad indywidualnym egoizmem. Praca ta ma na celu poszerzenie rozumienia zwierząt jako podmiotów, które, choć różnią się od ludzi, współtworzą wspólne światy doświadczeń, zarówno w literaturze, jak i sztuce. Metodologia pracy doktorskiej jest podzielona na dwa główne obszary. Pierwszy obejmuje teksty z neuronauk, takich jak neurobiologia i neurokognitywistyka, oraz z etologii poznawczej. Drugi obszar to prace z nauk humanistycznych, w tym ekokrytyki, literaturoznawczych animal studies, krytyki afektywnej, postantropocentryzmu, badań kulturowych oraz filozofii sztuki. W pracy stosowana jest metoda komparatystyczna, a każdy rozdział ma dedykowaną metodologię dostosowaną do konkretnego zagadnienia, którą szczegółowo omówiono w odpowiednich częściach pracy.; The doctoral dissertation focuses on the literary and artistic representation of animals and interspecies relationships, analyzing various attempts to convey the animal experience. Writers face the challenge of depicting the world of animals from a non-human perspective, avoiding anthropomorphizing animals, which allows for a deeper understanding of their subjective experiences. Both literary and artistic elements are considered in the work, highlighting animals as central subjects of the narrative. The dissertation identifies several key research problems: 1) The lack of a common communicative code: The first research challenge is the inability to find a shared communication system between humans and animals, which is examined in the context of literature and its limitations in conveying the experiences of other species. 2) The limitations of human language: Another issue is how the limited communication system of human language can convey the rich, different experiences of other subjects, particularly animals, who perceive the world in ways different from humans (the concepts of Umwelt and Innenwelt). 3) The subjectivity of animal protagonists: A crucial problem is studying the subjectivity of animal protagonists in literature, their experiences, and the narrative techniques used to present them. Literary studies focus on the differences in how humans and animals experience the world and the attempts to translate these experiences through literary expressions. 4) The social role of literature: Literature often tackles difficult social issues, with animal protagonists becoming carriers of social change. These studies also explore the connection between literature and fields such as neurobiology, neuropsychology, and other sciences to reveal the complexity of animal experiences. 5) The shift in the approach to animals: Another objective is to investigate the change in how animals are approached in literature, which points to the need for a shift from an anthropocentric paradigm to a more altruistic model. These changes also affect the understanding of the role of humans as beings in relationships with other organisms, rather than as separate, isolated entities. The first chapter discusses the novel When I Sing, Mountains Dance by Irene Sola, in which animals, plants, and humans coexist in a biocentric vision, replacing anthropocentrism with a broader, multispecies perspective. The second chapter analyzes the novels of Olga Tokarczuk and John Maxwell Coetzee, where the protagonists, Janina Duszejko and Elizabeth Costello, fight for animal rights and form deep bonds with animals. The third chapter focuses on language as a tool for conveying the sensory and experiential world of animals, while the fourth chapter considers contemporary artistic practices in which animals serve as bearers of messages about human-animal relationships. The fifth chapter centers on insects and their representations in literature, highlighting the difficulties in forming connections with them due to the lack of common communicative codes. The final chapter examines changes in the anthropological image of humans, portraying them as symbionts, part of multispecies biological relationships that dominate over individual egoism. The work aims to expand the understanding of animals as subjects, who, although different from humans, co-create shared worlds of experience in both literature and art. The methodology of the doctoral dissertation is divided into two main areas. The first includes texts from neuroscience, such as neurobiology and neurocognitive science, and from cognitive ethology. The second area encompasses works from the humanities, including ecocriticism, literary animal studies, affective criticism, post- anthropocentrism, cultural studies, and the philosophy of art. A comparative method is employed in the dissertation, and each chapter has a dedicated methodology tailored to the specific issue, which is thoroughly discussed in the relevant sections of the work. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Szkoła Doktorska. Praca doktorska - promotorzy: prof. dr hab. Ryszard Nycz, dr hab. Marcin Urbaniak, prof. UKEN. 2025-12-17T00:00:00Z