http://hdl.handle.net/11716/1436 Wed, 08 Apr 2026 23:14:54 GMT 2026-04-08T23:14:54Z http://hdl.handle.net/11716/3199 Edukacja ekologiczna i prozdrowotna Sobczyk, Wiktoria Nowoczesne metody dydaktyczne akcentują potrzebę wszechstronnego, interdyscyplinarnego kształcenia. Aby nauczać o środowisku naturalnym, o wpływach antropogenicznych na jego elementy, nauczyciel powinien posiąść szeroką wiedzę merytoryczną i kształtować umiejętności wychowawcze. Edukacja ekologiczna winna przede wszystkim kształtować postawę emocjonalną, uczuciową ucznia, winna dotrzeć do duchowej sfery słuchacza. Najlepsze wyniki osiąga się, gdy uczeń poznaje „ procesy wartościowania zjawisk zachodzących w przyrodzie i etycznego postępowania w środowisku. Niesie to nadzieję na sukces, na to, że uczniowie w przyszłości będą kierować się tymi właśnie wartościami, będą aktywnie uczestniczyć w działaniach na rzecz kształtowania i ochrony środowiska. Proponowane w niniejszej publikacji formy edukacji ekologicznej, szczególnie w zakresie i żywienia, mogą i powinny być wykorzystane przez pedagogów w pracy dydaktycznej i wychowawczej. Edukacja ekologiczna obejmująca procesy kształcenia i wychowania odgrywa we współczesnym szkolnictwie ważną funkcję. Efekty ekologicznej działalności edukacyjnej widoczne są w wielu sytuacjach życiowych - zarówno wśród ludzi młodych, jak i dorosłych. W niniejszej monografii opisałam formalne i nieformalne metody ekologicznego nauczania i wychowania, szczególnie w zakresie edukacji prozdrowotnej. Podkreśliłam, iż specyficzna i delikatna natura problematyki ochrony środowiska stawia przed pedagogiem i wychowawcą wielkie wymagania w procesie nauczania i kształtowania osobowości proekologicznych. W szczególności nauczyciel techniki powinien umieć przystosowywać się do nowych realiów, do ciągle zmieniających się systemów edukacyjnych „ w szkole. Od pedagoga wymaga się interdyscyplinarnego przygotowania w zakresie wiedzy merytorycznej i metodycznej oraz wszechstronnych umiejętności korzystania ze środków dydaktycznych. Świadomość ekologiczna nauczyciela oraz twórcze podejście do procesu nauczania sprzyjają efektywności edukacji, przyczyniają się do kształtowania właściwych relacji człowieka ze środowiskiem. W publikacji wskazałam na rolę edukacji ekologicznej społeczeństwa w zakresie bezpiecznej żywności i zdrowego żywienia. Zaznaczyłam, że powszechna edukacja i tych najmłodszych, i dorosłych może funkcjonować we wszystkich organizacjach i placówkach, a jej proste i atrakcyjne formy mogą dawać rewelacyjne rezultaty. Na podstawie wyników badań sondażowych w kilku krajach europejskich (Francja, Belgia, Polska) oceniłam stan wiedzy na temat źródeł migracji substancji obcych do żywności oraz świadomość agroekologiczną wybranych grup społeczeństwa. Ponadto zauważyłam, że Polacy są żywo zainteresowani problematyką produkcji i zakupu bezpiecznej żywności. Chętnie wzięliby udział w programie edukacji ekologicznej, gdyby tylko taki program został stworzony. Wed, 01 Jan 2003 00:00:00 GMT http://hdl.handle.net/11716/3199 2003-01-01T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11716/3092 Edukacja wspierana komputerowo a humanistyczne wartości pedagogiki Morbitzer, Janusz Celem niniejszej pracy jest ukazanie złożoności zagadnienia edukacyjnych zastosowań mikrokomputera, a w szczególności pokazanie jego powiązań z humanistycznymi wartościami pedagogiki. Bez postrzegania tego tak bardzo dziś istotnego i powszechnego, a często zredukowanego do praktycznego wymiaru problemu, w bogactwie kontekstów: oczywistym i naturalnym – pedagogicznym oraz technicznym, a także psychologicznym, społecznym, aksjologicznym, kulturowym, filozoficznym, historycznym, a nawet politycznym, stosowany w edukacji komputer staje się kolejnym narzędziem, używanym bez refleksji, a przez to nie tylko nie przyczyniającym się do polepszenia efektywności kształcenia, ale wręcz tworzącym różnorodne nowe patologie i zagrożenia oraz pogłębiającym informacyjny zalew. Do najważniejszych elementów refleksji niezbędnej dla edukacyjnie poprawnego wykorzystywania komputerów należy zaliczyć dostrzeganie różnic między dostępną w bazach danych i Internecie informacją a potrzebną człowiekowi do własnego rozwoju i przez niego tworzoną wiedzą. Istotne jest także ukazanie sposobów przekształcania informacji w wiedzę, a – w miarę możliwości – w dalszych etapach kształcenia także w mądrość, rozumianą – między innymi – jako umiejętność podejmowania trafnych decyzji i zdolność przewidywania rozmaitych konsekwencji własnych działań. Mon, 01 Jan 2007 00:00:00 GMT http://hdl.handle.net/11716/3092 2007-01-01T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11716/3070 Typologia starzenia się ludności Polski w ujęciu przestrzennym Kurek, Sławomir Głównym celem opracowania jest przedstawienie zróżnicowania typologicznego starzenia się ludności Polski w układzie statycznym i dynamicznym w świetle wybranych parametrów struktury wieku ludności oraz dokonanie klasyfikacji przestrzennej tego zjawiska na podstawie wydzielonych typów. Temu nadrzędnemu celowi podporządkowane są kolejne cele: poznawczy, metodologiczny i aplikacyjny. Cel poznawczy zakłada: - przedstawienie przestrzennego zróżnicowania starości demograficznej w układzie miast i gmin w świetle wybranych parametrów, - określenie dynamiki procesu starzenia się ludności i jej przestrzennego zróżnicowania, - sporządzenie prognozy dynamiki starzenia się ludności w układzie przestrzennym, z uwzględnieniem założeń dotyczących płodności, umieralności i migracji. W aspekcie metodycznym zadaniem pracy jest: - zaproponowanie nowych rozwiązań w zakresie pomiaru procesu starzenia się ludności, - zastosowanie wielowymiarowej analizy porównawczej (WAP), w ujęciu statycznym i dynamicznym, do przeprowadzenia typologii badanego zjawiska. Cel aplikacyjny dotyczy: - określenia stopnia zagrożenia demograficznego starością na drodze przedstawionej prognozy i typologii przestrzennej, - wykorzystania niniejszych badań w ujęciu mikroprzestrzennym do określenia polityki społecznej adekwatnej do potrzeb zwiększającej się liczby osób starszych. Zakres niniejszej pracy obejmuje realizację czterech podstawowych funkcji, jakie - według Chojnickiego (1999) - powinna spełniać geografia ekonomiczna. Są to funkcje: 1) informacyjno-diagnostyczna, 2) teoretyczno-wyjaśniająca, 3) prognostyczna oraz 4) planistyczno-decyzyjna. Realizacja pierwszej z nich polega na dostarczeniu informacji o zjawisku starzenia się ludności, a zarazem na określeniu zagrożeń z niego wynikających poprzez konstrukcję i analizę odpowiednich wskaźników empirycznych, a następnie jest punktem wyjścia do generalizacji przestrzennej z wykorzystaniem metod typologii i regionalizacji w ujęciu wielocechowym. Funkcja teoretyczno-wyjaśniająca jest realizowana poprzez próbę wyjaśnienia faktów poznanych na drodze opisu, za pomocą teorii przejścia demograficznego. Bardzo ważne jest spełnienie funkcji prognostycznej, w związku z istniejącym zapotrzebowaniem na prognozy rozwoju społeczno-gospodarczego w układzie przestrzennym. Prognoza starzenia się ludności wiąże się z dostarczeniem informacji o przyszłej strukturze wieku ludności i związanymi z nią społeczno-ekonomicznymi konsekwencjami. Wreszcie ostatnia funkcja, planistyczno-decyzyjna, obejmuje planowanie i sterowanie przekształcaniem struktury przestrzennej. Realizacja jej, w zakresie badanej tematyki, wiąże się z opracowaniem założeń dla polityki społecznej i regionalnej w celu przeciwdziałania negatywnym skutkom starzenia się społeczeństw na określonych obszarach kraju. Wypełnienie tej funkcji może być także pomocne w opracowywaniu strategii rozwoju regionów, miast czy gmin, uwzględniających czynnik demograficzny. Zakres czasowy pracy obejmuje okres międzyspisowy 1988-2002, natomiast prognoza ludności według wieku została sporządzona do 2030 r., przyjmując jako stan wyjściowy rok 2005 (ostatni rok, z którego były dostępne dane rzeczywiste). Rok 1988 obejmuje stan sprzed początku transformacji społeczno-gospodarczej, kiedy ludność Polski charakteryzowała się wysokim przyrostem naturalnym i napływem migracyjnym ze wsi do miast. W okresie transformacji postępujący spadek natężenia urodzeń i migracji spowodował zasadnicze zmiany w strukturze wieku ludności, dlatego ważne jest określenie charakteru tych zmian i ich zróżnicowania przestrzennego. Ponadto, dla uzyskania pełnej porównywalności danych, przyjęto lata spisowe. Dane dla Polski (ogółem i z podziałem na miasto i wieś) zostały przedstawione retrospektywnie, od roku 1950, aby określić początkowy etap procesu starzenia się ludności. Zakres przestrzenny opracowania obejmuje łącznie 3046 jednostek, w tym 875 miast (gmin miejskich oraz miast w obrębie gmin miejsko-wiejskich) i 2171 gmin (gmin wiejskich oraz obszarów wiejskich w obrębie gmin miejsko- wiejskich) w podziale administracyjnym kraju według stanu z 1.01.2002 r. Dane z 1988 r. zostały przeliczone na aktualny podział administracyjny przez GUS. Uwidaczniający się brak prac w ujęciu małych obszarów dla Polski skłonił autora do podjęcia badań w skali mikroprzestrzennej, które to są stosowane przez zagranicznych badaczy z zakresu geografii ludności (Small Area Geography) (Myers, 1992; Walford, 2001,2004). Rozdziały pierwszy, drugi i trzeci mają charakter poznawczy w zakresie zróżnicowania starzenia się ludności i jego uwarunkowań. Rozdział czwarty ma charakter aplikacyjny i zawiera prognozę ludności według płci i wieku do roku 2030 przygotowaną na podstawie przyjętych założeń. W rozdziałach piątym, szóstym i siódmym przedstawiono teoretyczno- metodologiczną część zagadnienia, prowadzącą do klasyfikacji typologicznej i przestrzennej oraz do wykazania zależności pomiędzy starzeniem się a jego determinantami w okresie transformacji w Polsce. Rozdział pierwszy zawiera charakterystykę czynników wpływających na proces starzenia się ludności, a mianowicie głównych składowych ruchu naturalnego i wędrówkowego ludności w badanym okresie. Zwrócono uwagę na zmiany w natężeniu i kierunkach migracji, a także na gwałtowny spadek natężenia urodzeń i idące za nim zmniejszenie przyrostu naturalnego. Wskazano na obszary o ubytku naturalnym i migracyjnym ludności. Rozdział drugi obejmuje przestrzenną charakterystykę stopnia zaawansowania starości demograficznej Polski w świetle wybranych parametrów struktury wieku w 1988 i 2002 r. Analiza obejmuje podział ze względu na biologiczne kryterium grupowania według wieku (dzieci 0-14 lat, osoby starsze 65 lat i więcej), jak i kryterium ekonomiczne (ludność przedprodukcyjna, produkcyjna i poprodukcyjna). Przedmiotem analizy była także ludność najstarsza, tj. w wieku 85 lat i więcej. Zaprezentowano też zróżnicowanie struktury wieku ludności za pomocą jednego, syntetycznego wskaźnika. W rozdziale trzecim przedstawiono dynamikę procesu starzenia się ludności w okresie międzyspisowym za pomocą wybranych wskaźników. Starano się wyjaśnić zmiany w strukturze wieku ludności przebiegające w okresie transformacji społeczno-gospodarczej w układzie przestrzennym. Rozdział czwarty to prognoza stanu zaawansowania starości demograficznej i dynamiki procesu starzenia się ludności do roku 2030 na szczeblu miast i gmin i próba wyjaśnienia zmian w układzie przestrzennym w zakresie badanego zjawiska. Rozdział piąty zawiera metodykę typologii starzenia się ludności, dokonanej za pomocą tabeli znaków i metod taksonomicznych oraz przedstawia uzyskane wyniki. Typologia obejmuje ujęcie zarówno statyczne (dla 2002 r. i dla prognozy dla 2030 r.), jak i dynamiczne (za okres 1988-2002 oraz na podstawie prognozy za lata 2002-2030). W rozdziale tym przedstawiono także charakterystykę wydzielonych typów na podstawie przyjętych metod. W rozdziale szóstym obliczono zależności korelacyjne i regresyjne pomiędzy wydzielonymi typami a wybranymi parametrami ruchu naturalnego i wędrówkowego ludności. Starano się wykazać, które z bezpośrednich czynników kształtują najbardziej proces i poziom starzenia się w wyróżnionych typach. Rozdział siódmy to próba podjęcia klasyfikacji przestrzennej zjawiska starzenia się ludności. W tym celu dokonano najpierw klasyfikacji typologicznej (uwzględniając jednocześnie stan i dynamikę badanego zjawiska), a następnie, w obrębie wydzielonych typów przyjmując za kryterium sąsiedztwo jednostek podobnych, dokonano delimitacji jednorodnych obszarów starzenia się, które nazwano typami regionalnymi. Ostatni, ósmy rozdział zawiera sprawdzenie poprawności wysuniętych hipotez i wnioski końcowe z niniejszej pracy. Tue, 01 Jan 2008 00:00:00 GMT http://hdl.handle.net/11716/3070 2008-01-01T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11716/3066 Análisis comparativo del orden de los constituyentes proposicionales en español y en polaco Kucała, Danuta Praca, z zakresu językoznawstwa porównawczego, traktuje o szyku wyrazów w języku hiszpańskim i polskim oraz o czynnikach ułatwiających lub utrudniających zmianę szyku. Badaniu poddano struktury jednopredykatowe, które otwierają pozycje dla jednego lub większej liczby argumentów (pojęcia predykatu i argumentu rozumiane są tutaj zgodnie z założeniami składni semantycznej Stanisława Karolaka). W pracy opisano pozycje grupy nominalnej i werbalnej, a jedynie marginesowo uwzględniono pozycje wewnętrzne składników tych grup w wypadkach, gdy są one ważne dla szyku składników konstytutywnych wypowiedzenia. Rozdział wstępny prezentuje w ograniczonym zakresie wybrane opracowania dotyczące szyku wyrazów w badanych językach, tak z punktu widzenia typologii językoznawczej, gramatyki transformacyjno-generatywnej, jak i lingwistyki tekstu. W kolejnej części tego rozdziału przedstawiono używaną w pracy terminologię, materiał badawczy, którym są wypowiedzenia z jednym predykatem i jednym lub kilkoma argumentami, zaczerpnięte z tekstów współczesnej prozy polskiej i hiszpańskiej. Przykłady do analizy zostały wybrane na podstawie kryterium frekwencji danego szyku powierzchniowego elementów o określonych funkcjach gramatycznych. Nie były więc brane pod uwagę te wypowiedzenia, w których szyk składników konstytutywnych był wyjątkowy, rzadko występujący. Określono perspektywę funkcjonalną wypowiedzenia, która mogła być odmienna niż w innych wypowiedzeniach o podobnym uporządkowaniu powierzchniowym składników. Wskazano także na zróżnicowanie natury czynników mających wpływ na zmianę pozycji składników(wspomniana już perspektywa funkcjonalna wypowiedzenia, określoność lub nieokreśloność grupy nominalnej, szczególnie w języku hiszpańskim; przechodniość / nieprzechodniość czasownika; semantyka czasownika) - stąd też heterogeniczne podejście do materiału badawczego. Następnie wyjaśniono, jaką strukturę wypowiedzeniową uważa się za neutralną zarówno z punktu widzenia typologii (neutralnym dla wielu badaczy jest szyk SVO /podmiot-orzeczenie-dopełnienie/), jak i perspektywy funkcjonalnej zdania (temat poprzedza remat). Przykłady zdań do analizy badawczej zaczerpnięto z utworów prozy polskiej i hiszpańskiej z drugiej połowy XX wieku. W większości wypadków pod każdym przykładem podano kontekst poprzedzający, jest to na ogół zdanie bezpośrednio poprzedzające cytowany przykład. Oczywiście niema to miejsca w odniesieniu do zdań izolowanych. Niewielka liczba cytowanych przykładów nie pochodzi z utworów literackich; są to zdania zasłyszane i zanotowane. W badanych zdaniach starano się zaznaczyć graficznie ich prozodyczne cechy składniowe, jak cezura tematyczna czy akcent. W kolejnym, najobszerniejszym rozdziale omówiono pozycje poszczególnych składników konstytutywnych wypowiedzeń znajdujących się w kontekście. W podrozdziałach badano przykłady wypowiedzeń dwuelementowych, trzyelementowych i w końcu składających się z czterech i pięciu elementów. Grupy wypowiedzeń mniej lub bardziej rozbudowanych zostały podzielone ze względu na występowanie w nich elementu w funkcji podmiotu oraz ze względu na szyk elementów propozycjonalnych. Przy badaniu każdego przykładu określono jego strukturę, rodzaj predykatu i wskazano na wypełnienie pozycji argumentowych, otwieranych przez dany predykat, a w dalszej kolejności na pozycje składników o różnej funkcji gramatycznej: podmiotu, dopełnienia bliższego i dalszego, okolicznika. Brano również pod uwagę możliwości zmiany szyku poszczególnych składników. W odniesieniu do każdego analizowanego przykładu przedstawiono jego uporządkowanie tematyczno-rematyczne oraz konsekwencje wynikające ze zmiany pozycji składników: odmienne uporządkowanie tematyczno-rematyczne wypowiedzenia lub zmiana przynależności danego składnika do części tematycznej lub rematycznej. W końcowej części pierwszego podrozdziału podjęto próbę wyszczególnienia czynników decydujących o tej czy innej pozycji danego składnika. W podrozdziale, którego materiał badawczy stanowią wypowiedzenia o trzech składnikach konstytutywnych, wskazano także pozycje poszczególnych elementów pełniących określone funkcje gramatyczne i możliwości zmiany tych pozycji, wraz z podaniem konsekwencji takich zmian. Zwrócono szczególną uwagę na możliwości przestawień elementów nie pełniących funkcji podmiotu danego wypowiedzenia, a wyniki zestawiono z uzyskanymi poprzednio rezultatami w odniesieniu do wypowiedzeń o mniejszej liczbie składników. W ostatnim podrozdziale, omawiającym również szyk wyrazów w wypowiedzeniach w kontekście, znajdują się przykłady wypowiedzeń czteroelementowych i nieliczne przykłady zdań składających się z pięciu elementów konstytutywnych. Podobnie jak w poprzednich podrozdziałach, tak i tu dokonano podziału na dwie główne grupy: w jednej z nich w strukturze powierzchniowej wypowiedzenia występuje podmiot, w drugiej ten element znajduje się w strukturze głębokiej. W tych bardziej rozbudowanych strukturach zdaniowych także obserwowano pozycje poszczególnych składników i konsekwencje zmiany ich pozycji, zarówno w odniesieniu do możliwości dalszego funkcjonowania w danym kontekście, jak też i uporządkowania tematyczno-rematycznego. Przedostatni rozdział zawiera omówienie szyku wyrazów w wybranych przykładach zdań izolowanych (przysłów, powiedzeń) i zdań wprowadzających do tekstu. W wypadku badanych zdań izolowanych nieraz dość hipotetycznie możemy określić ich budowę tematyczno-rematyczną są one bowiem bardziej uwarunkowane sytuacją komunikacyjną nieraz niedostępną w tekście pisanym. W ostatnim rozdziale pracy przedstawiono wnioski z przeprowadzonej analizy przykładów wypowiedzeń w języku hiszpańskim i polskim. Odnoszą się one do szyku zarówno z punktu widzenia typologii językoznawczej, jak i z punktu widzenia budowy tematyczno-rematycznej wypowiedzeń. Stwierdzono, że w obu badanych językach występują zróżnicowania w szyku powierzchniowym elementów i w możliwościach określenia perspektywy funkcjonalnej. Analiza kilkuset przykładów o różnej budowie(w pracy podano ich prawie 300) pozwoliła stwierdzić, że tak język hiszpański, jak i polski dysponują znacznymi możliwościami, jeśli chodzi o zmianę pozycji składników wypowiedzenia i jedynie w niektórych wypadkach język hiszpański jest w tym względzie bardziej ograniczony niż polski. Tak np. odmienna jest pozycja dopełnień zaimkowych (w języku hiszpańskim te dopełnienia zajmują pozycję przed czasownikiem, w języku polskim i przed, i po nim), odmienne są możliwości zmiany pozycji dopełnień bliższych i dalszych - grup nominalnych. Dzięki przeprowadzonej analizie określono też, jakie czynniki mają wpływ na ograniczenie możliwości zmiany pozycji składników. Chodzi tu o uwarunkowania kontekstowe, perspektywę funkcjonalną wypowiedzeń, o reguły szyku i reguły syntaktyczne czy też elementy prozodyczne, które pomagają w konkretnym usytuowaniu składników i właściwym odczytaniu ich funkcji. Ważną rolę odgrywa również składnia i semantyka czasownika gdyż różna pozycja składników może wpływać na zmiany znaczeniowe części lub całości badanej struktury propozycjonalnej. Większość analizowanych przykładów charakteryzowała się szykiem SVO. To uporządkowanie składników konstytutywnych najczęściej ulegało zaburzeniu w wypowiedzeniach wieloelementowych, zwłaszcza gdy jednym z elementów o określonej funkcji gramatycznej był rozbudowany okolicznik. Jeśli chodzi o perspektywę funkcjonalną badanych wypowiedzeń, to przeważało tu uporządkowanie temat-remat z wyraźną „preferencją wyboru” pewnych składników wypowiedzenia: podmiotu dopełnienia bliższego czy okolicznika miejsca. Pracę zamyka bibliografia publikacji, które, choć nie stanowiły bezpośredniej podstawy przeprowadzonego badania były inspiracją do podjęcia tematu szyku w językach z jednej strony odmiennych, a z drugiej znacznie do siebie zbliżonych. Tue, 01 Jan 2002 00:00:00 GMT http://hdl.handle.net/11716/3066 2002-01-01T00:00:00Z