http://hdl.handle.net/11716/44 Wed, 08 Apr 2026 21:11:40 GMT 2026-04-08T21:11:40Z http://hdl.handle.net/11716/13726 Ekologiczne aspekty ustępowania boru mieszanego Querco roboris-Pinetum (W.Mat. 1981) J.Mat. 1988, w Ojcowskim Parku Narodowym Tatoj, Agnieszka Bór mieszany Querco roboris-Pinetum (W.Mat. 1981) J.Mat. 1988, niegdyś dominujące zbiorowisko leśne na wierzchowinie Ojcowskiego Parku Narodowego (OPN), w ostatnich dekadach uległ istotnym przemianom. W latach 1959-1961 zajmował 37% powierzchni Parku, jednak od lat 80. XX w. obserwuje się jego regres, spowodowany m.in. eutrofizacją siedliska. Celem badań było określenie dodatkowych przyczyn ustępowania boru mieszanego oraz ocena jego obecnego stanu w OPN. Analizie poddano 193 zdjęcia fitosocjologiczne (aktualne i archiwalne), uwzględniając wskaźniki różnorodności, dominacji, równomierności i liczby gatunków oraz ekologiczne liczby wskaźnikowe wg Ellenberga. Przeprowadzono również badania fizjologiczne trzech gatunków runa: Vaccinium myrtillus, Dryopteris dilatata i Polytrichastrum formasum. W OPN stwierdzono obecność dwóch zbiorowisk reprezentujących Querco roboris-Pinetum, występujących w niewielkich, rozdrobnionych płatach o uboższym składzie florystycznym. Pozostałe, dawne siedliska boru mieszanego przekształciły się w stadia sukcesyjne lasów liściastych. W porównaniu z referencyjnym zbiorowiskiem z Puszczy Dulowskiej, borówka i złotowłos w OPN mają gorszą kondycję, podczas gdy nerecznica na stanowisku OPN 3 osiąga lepsze parametry. Regres boru mieszanego wynika głównie z wysokiej zawartości azotu w glebie i braku naturalnych zaburzeń siedliska.; The mixed coniferous forest Querco roboris-Pinetum (W.Mat. 1981) J.Mat. 1988, once the dominant on the plateau of the Ojców National Park (ONP), has undergone significant changes in recent decades. In 1959-1961, it occupied 37% of the Park's area. Since the 1980s, its regression has been observed, mainly due to habitat eutrophication. This study aimed to identify additional causes of this decline and assess the forest's current state in ONP. A total of 193 phytosociological relevés (current and archived) were analysed, incorporating diversity, dominance, evenness, and species richness indices, as well as ecological indicators according to Ellenberg. Physiological studies were conducted on three forest floor species: Vaccinium myrtillus, Dryopteris dilatata and Polytrichastrum formosum. Two communities of Querca roboris-Pinetum were identified in ONP, occurring in small, fragmented patches with a poorer floristic composition. Two communities of Querca roboris-Pinetum were identified in ONP, occurring in small, fragmented patches with a poorer floristic composition. Former habitats have shifted to successional stages of deciduous forests. Compared to the reference community from Dulowska Forest, the physiological state of the analysed populations of European blueberry and bank haircap moss in the ONP indicates poorer condition, while the broad buckler-fern at the ONP 3 site shows better physiological parameters. The main factors contributing to the regression of mixed coniferous forest include excessive nitrogen content in the soil and the lack of natural habitat disturbances. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Szkoła Doktorska. Rozprawa doktorska - promotor: dr hab. Beata Barabasz-Krasny, prof. UKEN. Tue, 17 Jun 2025 00:00:00 GMT http://hdl.handle.net/11716/13726 2025-06-17T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11716/13470 Zlodowacenie północnego skłonu Tatr Niżnych Pyrda, Agata Niniejsza praca doktorska ma na celu charakterystykę rzeźby lodowcowej i odtworzenie ewolucji plejstoceńskich lodowców na północnym skłonie Tatr Niżnych - Tatr Ďumbierskich. Zastosowane metody badawcze to: analizy NMT, kartowanie terenowe, analiza stopnia i obtoczenia klastów, określanie względnego wieku głazów, rekonstrukcje lodowców i szacowania ich ELA. Wyniki badań wskazują, że na północnym skłonie Tatr Ďumbierskich znajduje się 29 cyrków lodowcowych. Ich parametry i stopień rozwoju są porównywalne do średniej z innych masywów Karpat. Rzeźba moren maksymalnych i podobny do tatrzańskiego stopień zwietrzenia głazów morenowych wskazuje, że powstały podczas LGM. Nie stwierdzono obecności form i osadów pre-LGM. Zrekonstruowano 11 lodowców, największe osiągały ~4,5 - 5,5 km długości a wszystkie łącznie zajmowały powierzchnię ~32 km2, a całkowita objętość lodu 1,7 km3. Szacowana średnia ELA (AABR 1,6) dała wynik ~1430 m. Systemy późnoglacialnych form recesyjnych wskazują na obecność od I do II etapów deglacjacji. Obydwa etapy miały miejsce w najstarszym dryasie, co wynika z porównania ich pozycji morfostratygraficznej, wysokości bezwzględnej i stopnia zwietrzenia do dobrze wydatowanej sekwencji form deglacjacji w Tatrach.; This doctoral thesis aims to characterize the glacial landforms and reconstruct the evolution of Pleistocene glaciers on the northern slope of the Low Tatra Mt. - Mt. Ďumbier group. The research methods applied include: analysis of DEM, field mapping, analysis of clast size and roundness assessment, determination of the relative age of boulders, glacier reconstructions, and estimates of their ELA. The results indicate that 29 glacial cirques are located on the northern slope of the Ďumbierske Tatry. Their characteristics and degree of development are comparable to the average for other Carpathian mountain ranges. The morphology of the maximum moraines, along with the weathering degree of moraine boulders, similar to that in the Tatra Mt., suggests that these features formed during the LGM. No pre-LGM landforms or deposits were identified. Eleven glaciers were reconstructed, with the largest reaching a length of ~4.5-5.5 km, and collectively covering an area of ~32 km2, with a total ice volume of 1.7 km3. The estimated average ELA (AABR 1.6) was ~1430 m. Lateglacial recessional landform systems indicate the presence of I to II stages of deglaciation. Both stages occurred during the Oldest Dryas, based on comparisons of their morphostratigraphic position, absolute elevation, and weathering degree with the welldated deglaciation sequence in the Tatra Mt. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Wydział Nauk Ścisłych i Przyrodniczych. Rada Dyscypliny Nauki o Ziemi i Środowisku. Rozprawa doktorska - promotor: prof. dr hab. Józef Kukulak, promotor pomocniczy: dr inż. Jerzy Zasadni. Wed, 12 Mar 2025 00:00:00 GMT http://hdl.handle.net/11716/13470 2025-03-12T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11716/13458 Wpływ roślin oraz zawartych w nich związków chemicznych na wołka zbożowego Sitophilus granarius L. (Coleoptera, Dryophthoridae) Izdebska, Aleksandra Celem pracy było zbadanie skuteczności działania różnych olejków eterycznych, a także wyekstrahowanych z nich związków chemicznych na śmiertelność i emigrację wołka zbożowego Sitophilus granarius L. – groźnego szkodnika magazynowanego ziarna zbóż. W badaniach wykorzystano substancje pochodzące z następujących roślin: kopru włoskiego Foeniculum vulgare Mill., kminku zwyczajnego Carum carvi L., czarnuszki siewnej Nigella sativa L. oraz mięty polej Mentha pulegium L. Znalezienie skutecznego repelentu lub insektycydu może pomóc w ochronie ziarna zbóż przed szkodnikami. W badaniach skupiono się na substancjach pochodzenia roślinnego, które są powszechnie wykorzystywane w różnych gałęziach gospodarki. Szczególną uwagę przy wyborze roślin i związków chemicznych zwrócono na to, aby stosowane preparaty nie zagrażały środowisku i/lub zdrowiu człowieka. W badaniach oceniano aktywność emigracyjną i śmiertelność chrząszczy S. granarius. Przeprowadzono eksperymenty oparte na jednokierunkowej emigracji bez możliwości powrotu owadów do populacji macierzystej. Zliczano również martwe osobniki wołka zbożowego. W badaniach wykorzystano olejek eteryczny z kminku zwyczajnego oraz L-carvon i R-(+)-limonen, olejek eteryczny z kopru włoskiego oraz anetol, olej z czarnuszki siewnej i tymochinon, olejek eteryczny z mięty polej oraz pulegon w stężeniach wagowych 0,025%; 0,05%; 0,1%; 0,5%, 1%. Przebadano również piperiton wyizolowany z olejku eterycznego z mięty polej w stężeniach wagowych 0,01%; 0,025%; 0,1%; 0,05%. Doświadczenia kontrolowano po upływie 1, 2, 3, 4, 5, 24 i 48 godzinach. Liczono żywe i martwe chrząszcze zarówno w mniejszym, jak i w większym naczyniu. Prowadzono również hodowle kontrolne, w których substratem była pszenica bez dodatku żadnej substancji. Oceniono naturalną tendencję chrząszczy do emigracji. Porównano wpływ roślinnych substancji – olejków eterycznych oraz wyizolowanych z nich związków - na emigrację (repelentność) i śmiertelność wołka zbożowego. Najlepsze właściwości odstraszające wołka zbożowego wykazał olejek eteryczny z kopru włoskiego oraz z kminku zwyczajnego. Najsilniejsze właściwości owadobójcze wobec wołka zbożowego wykazały: 1% i 0,5% olejek eteryczny z mięty polej, oraz 0,5% pulegon. Stwierdzono, że im niższe stężenie badanych substancji tym silniejszy efekt repelentny oraz im wyższe stężenie badanych substancji tym silniejszy efekt owadobójczy. Zastosowanie wyizolowanego z olejku eterycznego związku roślinnego nie gwarantuje jego silniejszego działania owadobójczego lub repelentnego. Olejek eteryczny z kopru włoskiego i z kminku zwyczajnego mogłyby zostać wykorzystane jako środki repelentne, a olejek z mięty polej oraz pulegon jako środki owadobójcze i znaleźć zastosowanie w ochronie magazynowanego ziarna zbóż.; The aim of the study was to investigate the effectiveness of various essential oils, as well as the chemical compounds extracted from them on the mortality and emigration of the grain weevil Sitophilus granarius L. - a dangerous pest of stored cereal grain. The researchers used substances derived from the following plants: fennel Foeniculum vulgare Mill., caraway Carum carvi L., black cumin Nigella sativa L. and Mentha pulegium L. Finding an effective repellent or insecticide can help protect cereal grain from pests. The researchers focused on plant-based substances that are commonly used in various industries. Particular attention was paid to the selection of plants and chemical compounds so that the preparations used did not pose a threat to the environment and/or human health. The studies assessed the emigration activity and mortality of S. granarius beetles. Experiments were conducted based on unidirectional emigration without the possibility of insects returning to the parent population. Dead grain weevil individuals were also counted. The studies used caraway essential oil and L-carvone and R-(+)-limonene, fennel essential oil and anethole, black cumin oil and thymoquinone, pennyroyal essential oil and pulegone in concentrations of 0.025%; 0.05%; 0.1%; 0.5%, 1%. Piperitone isolated from pennyroyal essential oil was also tested in concentrations of 0.01%; 0.025%; 0.1%; 0.05%. The experiments were checked after 1, 2, 3, 4, 5, 24 and 48 hours. Live and dead beetles were counted in both the smaller and larger vessels. Control cultures were also conducted in which the substrate was wheat without any added substance. The natural tendency of the beetles to emigrate was assessed. The influence of plant substances – essential oils and compounds isolated from them – on the emigration (repellence) and mortality of grain weevils was compared. The best repellent properties against grain weevils were demonstrated by fennel essential oil and caraway essential oil. The strongest insecticidal properties against grain weevils were demonstrated by: 1% and 0.5% spearmint essential oil, and 0.5% pulegone. It was found that the lower the concentration of the tested substances the stronger the repellent effect, and the higher the concentration of the tested substances the stronger the insecticidal effect. The use of a plant compound isolated from an essential oil does not guarantee its stronger insecticidal or repellent effect. Fennel and caraway essential oil could be used as repellents, and peppermint oil and pulegone as insecticides and find application in the protection of stored cereal grain. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Wydział Nauk Ścisłych i Przyrodniczych. Instytut Biologii i Nauk o Ziemi. Rozprawa doktorska - promotor: dr hab. Małgorzata Kłyś, prof. UKEN. Wed, 18 Dec 2024 00:00:00 GMT http://hdl.handle.net/11716/13458 2024-12-18T00:00:00Z http://hdl.handle.net/11716/13446 Rekonstrukcja sieci dawnych dróg górniczych w polskich tatrach na podstawie danych z lotniczego skaningu laserowego Biały, Szymon Celem rozprawy jest odtworzenie sieci dawnych dróg górniczych w Tatrach Zachodnich. Część z nich jest nadal użytkowana. Pozostałe, będące przedmiotem badań, zostały wyłączone z ogólnego użytkowania i podlegają naturalnemu zanikowi. Na podstawie danych z lotniczego skaningu laserowego zbudowano szczegółowy cieniowany model terenu, na którym zwektoryzowano czytelne ślady sieci dróg w oparciu o źródła kartograficzne archiwalne i współczesne oraz badania terenowe. Utworzono bazę danych jednorodnych odcinków drogowych, którym nadano atrybuty związane m.in. z położeniem względem głównych form rzeźby terenu. Obliczono ich długości, spadki profilu podłużnego, wysokości bezwzględne, nachylenia i ekspozycję stoku, na których występują. Odcinkom nadano klasę stopnia czytelności na modelu terenu (1-5), które zostały zdefiniowane zgodnie z opracowanymi szczegółowymi kryteriami. W części analitycznej pracy powiązano cechy i atrybuty odcinków drogowych w bazie danych z klasą ich czytelności na modelu terenu. Na podstawie powiązań i korelacji podjęto próbę analizy przyczyn zróżnicowanego stanu zachowania dróg górniczych i rolnej ich czytelności na bazowym modelu. Efektem prac jest wykonanie uszczegółowionej i uzupełnionej mapy dróg górniczych. Wykazano, że metoda ASL jest przydatna w badaniach form rzeźby antropogenicznych, zwłaszcza małych rozmiarów, w terenach niedostępnych lub chronionych.; The main objective of the dissertation is to reconstruct the network of former mining roads in the Tatra Mountains. Some of these roads are still in use, while the others became decline due to natural processes acted on them. Abandoned former mining roads are the subject of this paper. Airborne laser scanning (ALS) data was used to reconstruct the network of old roads. On a detailed terrain model legible traces of the roads were vectorized. The database of homogeneous road sections was developed. Each of them were given attributes related to their location within the main landforms, lengths, slopes of the longitudinal profile, heights AMSL, gradients and aspect of the slopes on which they occur were calculated. An attribute of a class legibility on the terrain model, defined according to the detailed criteria, was given. In the analytical part of the dissertation, attributes of the road sections were weighted against classes of their legibility on the terrain model. On the basis of correlations between them, an attempt was made to analyze the reasons for the varying state of their preservation and thus their varied legibility on the base model. The final result of the study is a detailed and completed map of former mining roads. It was proven that the ASL method is useful in the study of anthropogenic small relief forms, in areas difficult to access or strictly protected. Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Wydział Nauk Ścisłych i Przyrodniczych. Rozprawa doktorska - promotor: prof. dr hab. Józef Kukulak, promotor pomocniczy: dr Paweł Kroh. Wed, 18 Dec 2024 00:00:00 GMT http://hdl.handle.net/11716/13446 2024-12-18T00:00:00Z