Castra biblica – nowi Dawidowie i Salomonowie oraz ich środkowoeuropejskie zamki. Niedoceniony paradygmat kastelologii?

Abstract

W badaniach nad zamkami Europy Środkowej wciąż nieśmiało podejmuje się próby interpretacji tych budowli w kontekście biblijnych toposów. Upoważnia do tego wiele przesłanek, a jedną z nich jest nader powszechnie w średniowiecznym piśmiennictwie porównywanie władców z biblijnymi wzorcami, zwłaszcza z Dawidem i Salomonem, ale także z Judą Machabeuszem. Artykuł przynosi przegląd takich przekazów dotyczących władztw czeskiego, polskiego i węgierskiego. Powinien on ośmielić do odważnego stawiania pytania o treści ideowe budowli, w których „nowi Dawidowie“ i „nowi Salomonowie“ mieszkali i wykonywali swoją władzę. Samym rezydencjom z braku miejsca poświecono tu niewiele uwagi, anonsując wszakże dalsze dwie części opracowania skupione właśnie na ich interpretacji. Artykuł zwraca jednak uwagę na sprawę kluczową – wagę biblijnego wzorca postaw i ideałów. Od jego docenienia oddaliły nas epoki wzmożonej modernizacji, takie jak oświecenie, pozytywizm i modernizm. Skutkiem tego biblijne odniesienia w kronikarstwie średniowiecza są najczęściej pomijane lub marginalizowane. Należy się jednak bacznie wczytywać w ich sens.

In the study of the castles of Central Europe, interpretations of these structures through the lens of biblical topoi remain hesitant and underexplored. This is justified by many considerations, one being the frequent comparison of rulers to biblical archetypes in medieval literature, espe-cially David and Solomon, as well as Judah Maccabee. The article presents an overview of such accounts concerning rulers of Bohemia, Hungary, and Poland. It should encourage scholars to critically examine the ideological content of the buildings in which the “new Davids” and “new Solomons” lived and exercised their power. Although space constraints limit the present discus-sion of the residences, two forthcoming installments are announced, which will focus specifical-ly on their interpretation. The article, however, draws attention to a key issue: the significance of the biblical model of attitudes and ideals. The appreciation of this model has diminished across successive periods of modernization – namely, the Enlightenment, positivism, and modernism. As a result, biblical references in medieval chronicling are most often omitted or marginalized. Nonetheless, these references merit careful and nuanced interpretation.