Krakowskie prywatne księgozbiory drugiej połowy XVI w. Podstawa źródłowa i ograniczenia interpretacyjne

Abstract

Artykuł przedstawia źródła do badań nad prywatnymi księgozbiorami krakowian w drugiej połowie XVI w. oraz ich potencjał informacyjny. Liczba mieszkańców Krakowa to w owych latach ok. 20 tys. Inwentarze wpisywane były przede wszystkim do ksiąg wójta. Ich liczbę w owych latach oszacować można na ok. 1400, książki zaś wyliczane są w ok. 10% takich zapisów. Są to zarówno rejestry liczące po kilkaset egzemplarzy (te są nieliczne), jak i informacje o kilku czy kilkunastu drukach – tych jest relatywnie najwięcej. Przeważają pobieżne opisy druków, składające się z nazwiska autora oraz skrótu tytułu. Zdarzają się też rejestry informujące o autorze i tytule oraz wartości określonej we florenach. Decyzja o tym, czy rejestr ma być dokładny, czy też poprzestać jedynie na informacji, iż książki są częścią spadku, należała do egzekutorów ostatniej woli i spadkobierców. Z niektórych zapisów wynika nadto, że wysłannicy wójta unikali dokładniejszej oceny książek, tłumacząc, że to zajęcie nudne i czasochłonne. Niekiedy nie rejestrowano więc księgozbiorów fachowych i cennych należących do lekarzy czy prawników. Przy innych okazjach informowano natomiast o książkach publikowanych masowo, np. popularnych opowieściach czy modlitewnikach. Sposoby inwentaryzowania majątku dowodzą, że powszechnie ufano w autorytet urzędu wójtowskiego. Mimo wskazanych w tym artykule ograniczeń interpretacyjnych dostępne rejestry mienia krakowian pozwalają poznać ich domowe księgozbiory.

The article discusses the sources on private book collections in Cracow in the second half of the sixteenth century. In those decades, the population of Cracow was ca. 20,000. Post-mortem and pledge inventories were engrossed in the records of the local City Justice (advocatus), and although the number of inventories is estimated at 1,400, only ca. 10% mention books. Some inventories list several hundred copies, but the majority inform about only a few or several prints. As a rule, their cursory descriptions show the author’s name and the abridged title. There are, however, lists of books valued in florins. Executors of wills and testaments, and alternatively inheritors decided how detailed an inventory should be. On some occasions, the Justice’s officers who carried out chattels’ registration avoided detailed perusal of book collections, excusing themselves by stating that the job was tedious. Hence, not only were mass-produced, cheap books left out, but also professional libraries of lawyers and medics. There are, however, inventories that inform about the penny literature, namely of inexpensive popular narratives and prayerbooks, which were printed in huge numbers. Nevertheless, all these sources confirm widespread confidence in Justice’s verdicts and documentation. Despite the interpretational limitations that are commented on in this article, the extant Cracow book inventories allow us to reconstruct the reading interests of the local townspeople and of the noblemen living in the capital.