Akta sądowe osób skazanych po wojnie na karę śmierci z powodów politycznych w zasobie Instytutu Pamięci Narodowej. Perspektywa egodokumentalna

Abstract

Historycy szacują, iż w latach 1944–1956 w Polsce przez stalinowskie więzienia i obozy przeszło ogółem ponad milion osób, w tym ok. 100 tys. skazanych przez sądy wojskowe za tzw. działalność antypaństwową. W tego rodzaju sądach zapadło co najmniej 5650 wyroków śmierci, a aż 2810 z nich zostało wykonanych. W tym wypadku szczególnie represyjny charakter miały powołane do życia w 1946 r. i działające do rozwiązania w 1955 r. wojskowe sądy rejonowe (WSR). Ich zadaniem było sądzenie przede wszystkim osób cywilnych oskarżonych przez aparat bezpieczeństwa o prowadzenie działalności antykomunistycznej. Rozproszone wcześniej materiały zachowane po działalności WSR zostały zgromadzone i scalone w utworzonym w 2000 r. archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Wśród znajdujących się w nich aktach spraw osób skazanych na karę można odnaleźć dokumenty, które mają charakter samoświadectw. Są to protokoły przesłuchań, protokoły rozpraw głównych i prośby o ułaskawienie. Tego rodzaju materiały, analizowane z perspektywy ich wartości egodokumentalnej, mogą tłumaczyć motywy podejmowanych wcześniej działań antypaństwowych i pozwolić na próbę określenia stanu świadomości skazanego w ostatnich dniach życia.

Historians estimate that in Poland, between 1944 and 1956, more than a million people went through Stalinist prisons and camps, including around 100,000 sentenced by special military courts for the so-called anti-state activities. These courts passed at least 5650 death sentences, with as many as 2810 carried out. In this case, the Military District Courts (Polish: Wojskowe Sądy Rejonowe, WSR), established in 1946 and operating until their dissolution in 1955, were particularly repressive. Their task was mainly to judge civilians accused by the security apparatus of carrying out the anti-communist activity. Previously scattered materials, preserved after the operations of the military courts, were collected and merged in the archives of the Institute of National Remembrance (Poland), created in 2000. The case files of persons sentenced to punishment also include documents that have the character of self-testimonies. These are interrogation protocols, minutes of the main hearing, and requests for pardon. Materials of this kind, analysed from the perspective of their ego-documental value, can better explain the motives for the anti‑state actions and help to determine the state of consciousness of the convicted person in the last days of his or her life.