Historia jako soft power. Pamięć dialogiczna w relacjach niemiecko-brytyjsko-amerykańskich

Abstract

Autor niniejszej pracy podejmuje analizę zjawiska pamięci dialogicznej na przykładzie relacji niemiecko-brytyjsko- amerykańskich, z uwzględnieniem dyskursu dotyczącego interpretacji wydarzeń historycznych. Historia jest przy tym traktowana nie tylko jako przedmiot badań i pamięci zbiorowej, lecz również jako narzędzie soft power, wykorzystywane przez państwa do kształtowania wizerunku międzynarodowego, legitymizacji własnych narracji oraz oddziaływania na postawy i percepcję innych aktorów na arenie międzynarodowej. Jednym z kluczowych przykładów jest współczesny dyskurs na temat wojny powietrznej prowadzonej w czasie II wojny światowej. Na początku XXI wieku doszło do renesansu niemieckiej pamięci kulturowej o historii zniszczenia niemieckich miast podczas II wojny światowej – zaczęto ukazywać Niemców jako ofiary wojny i zrównywać bombardowanie niemieckich miast z Holokaustem. Takie ujęcie, zapoczątkowane m.in. przez Winfrieda G. Sebalda i Jörga Friedricha, wywołało żywe reakcje zwłaszcza w USA i Wielkiej Brytanii, tj. w krajach, które prowadziły operacje powietrzne nad III Rzeszą. Odpowiedzią na przyjętą narrację były publikacje brytyjskie o charakterze polemicznym, odnoszące się zarówno do faktów związanych z wojną powietrzną, jak i do ocen im towarzyszących (porównywanie Churchilla do Hitlera). Zdaniem historyka to wielkoduszność, a nie żądza zemsty wobec dawnych wrogów powinna po półwieczu wyznaczać narrację o wojnie powietrznej. Dyskurs brytyjsko-niemiecki, na co wskazuje przytoczony fragment, zbliżył stanowiska obu narodów. Wrażliwość na losy mieszkańców niemieckich miast dostrzec można w najnowszych brytyjskich publikacjach. Pojawiają się w nich zdjęcia dotychczas anonimowych ofiar nalotów, w przeważającej mierze kobiet, dzieci i starców. Upamiętniając ludzką tragedię II wojny światowej, w tym niemieckie ofiary alianckich nalotów, brytyjska historiografia podkreśla antyhitlerowski wymiar konfliktu. Celem pracy jest analiza dyskursu historycznego obejmującego zarówno refleksję naukową, jak i dialog kształtowany w ramach dyplomacji publicznej pomiędzy Niemcami, Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi. Wymienione państwa należą do czołówki potęg soft power. Łączą je również wspólna historia (etnogeneza), podobieństwa kulturowe oraz więzi polityczne i gospodarcze. Badaniu poddany zostanie dyskurs dotyczący wzajemnych relacji tych państw oraz sposób interpretowania i wykorzystywania przeszłości w przestrzeni publicznej i politycznej. Założeniem autora niniejszej pracy jest analiza badanego dyskursu z perspektywy koncepcji pamięci dialogicznej oraz rekonstrukcja narracji odnoszących się do miejsc pamięci (lieux de mémoire) w rozumieniu Pierre’a Nory. Takie wydarzenia, jak proces norymberski, bitwa o Anglię czy lądowanie aliantów w Normandii, funkcjonują jako kluczowe miejsca pamięci współtworzące niemiecko-brytyjsko-amerykańską, a w szerszym wymiarze również transatlantycką, pamięć dialogiczną. Narracja dotycząca wydarzeń i postaci z przeszłości jest ważnym elementem budowania wspólnej pamięci historycznej, a tym samym wykorzystywania (ale nie instrumentalizacji) historii do celów dyplomacji publicznej. Dla lepszego zrozumienia przywoływanej tematyki konieczne będzie wyjaśnienie kluczowych terminów: soft power, „dyplomacja publiczna”, „pamięć dialogiczna” oraz „pamięć zbiorowa”.

The book is an interdisciplinary study that explores how history and collective memory can function as tools of soft power in international relations, with particular emphasis on German-British-American interactions. The author attempts to analyze Aleida Assmann’s concept of dialogical memory as a potential foundation for transatlantic cooperation in the realms of history, politics, and culture. The study begins with the observation that the past constitutes not only a field of tensions and asymmetries but also an opportunity to build a shared, transnational historical narrative. The author focuses on the symbolic and communicative potential of history, examining how sites of memory, museum institutions, gestures of reconciliation, and official political statements collectively forge a transatlantic space of memory exchange. Among the hypotheses advanced, the central premise posits that dialogical memory can serve as an effective form of soft power by negotiating shared historical narratives and overcoming memory asymmetries (e.g., perpetrator/victim dichotomies). The risks of instrumentalizing the past, where history is used to legitimize current state actions (e.g., by omitting controversial aspects of the past) is also highlighted. In its theoretical section, the book discusses, among others, Joseph Nye’s concept of soft power, underlining its relevance in the context of new geopolitical threats, such as the war in Ukraine. Soft power relies not on coercion, but on cultural attractiveness and moral authority. Museums, historical education, and cultural diplomacy are among its main expressions. Memory, when managed empathetically and dialogically, can support the international legitimacy of states. The book draws on a rich corpus of sources: political speeches, museum exhibitions, press articles, textbooks, and expert analyses. Through this lens, the author examines symbolic gestures (e.g., apologies by German presidents),institutions (e.g.,the USHMM, Imperial War Museum), and international museum and anniversary projects. Using a constructivist approach grounded in the work of Alexander Wendt, he argues that historical memory shapes both national identities and inter-state relations, thereby becoming a resource of influence, legitimacy, and trust-building. The author demonstrates that the memory narratives of Germany, the United Kingdom, and the United States – in the context of World War II and the Cold War – form a coherent, mutually complementary narrative. Reinforced by shared symbols, speeches, and memorial sites, this overarching narrative aligns with the framework of a strategic transatlantic partnership.