Związek semantyczny między jednostkami leksykalnymi roślina i zwierzę – próba określenia relacji na podstawie analiz leksykograficznych i korpusowych

Abstract

W artykule przedstawiono próbę sprawdzenia, czy relację semantyczną między jednostkami leksykalnymi roślina i zwierzę można interpretować jako relację opozycji dwuczłonowej. Relację sprawdzano poprzez analizę definicji leksykograficznych zawartych w 10 współczesnych słownikach języka polskiego oraz poprzez poszukiwanie w zdaniach z Narodowego Korpusu Języka Polskiego zestawu funkcji par opozycyjnych, wykorzystywanego w ostatnich dziesięcioleciach w pracach dotyczących różnych języków. Przeprowadzone analizy nie pozwalają na jednoznaczne kwalifikowanie relacji między wyrazami roślina i zwierzę jako semantycznej opozycji dwuczłonowej. Stwierdzono, że wyrazy roślina i zwierzę rzadko traktowane są w słownikach polskich jako hiponimy tego samego najbliższego hiperonimu oraz że rzadko definiowane są poprzez cechy wyraźnie kontrastujące ich znaczenie. W zbiorze 1291 zdań z korpusu, w których współwystępują wyrazy roślina i zwierzę, udało się wyodrębnić większość funkcji charakterystycznych dla typowych przykładów par o przeciwstawnym znaczeniu, przy czym zdania z takimi funkcjami stanowią prawie 90% analizowanego zbioru zdań. Jednakże łączny udział funkcji podkreślających różnice między rośliną a zwierzęciem jest ponad trzykrotnie mniejszy niż łączny udział funkcji z grupy redukującej różnice.

The paper presents an attempt to test whether the semantic relation between the lexical units roślina (‘plant’) and zwierzę (‘animal’) can be interpreted as a relation of binary opposition. The relationship was tested by analysing definitions contained in 10 contemporary dictionaries of the Polish language and by searching in sentences from the National Corpus of Polish for a set of oppositional pairs functions, used in recent decades in works on various languages. The analyses carried out do not allow to unequivocally qualify the relationship between the words roślina and zwierzę as a binary semantic opposition. It was found that the words are rarely treated in Polish dictionaries as hyponyms of the same closest hyperonym and that they are rarely defined by features that clearly contrast their meaning. In the set of 1,291 sentences from the corpus in which the words roślina and zwierzę co‑ occur, it was possible to extract most of the functions characteristic of typical examples of pairs with opposite meanings, with sentences with such functions accounting for almost 90% of the analysed set of sentences. However, the total share of functions emphasizing the differences between plants and animals is more than three times smaller than the total share of functions from the difference‑ reducing group.