Bezpieczeństwo w ochronie dóbr kultury i dziedzictwa narodowego. Na przykładzie województwa małopolskiego w latach 2010–2021

Abstract

Rozprawa doktorska podejmuje problem bezpieczeństwa w ochronie dóbr kultury i dziedzictwa narodowego, analizowany na przykładzie województwa małopolskiego w latach 2010–2021. Punktem wyjścia była refleksja nad miejscem ochrony dziedzictwa w systemie bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej oraz identyfikacja zagrożeń, które w badanym okresie oddziaływały na zabytki i obiekty kultury. Przedmiot badań został osadzony w dyscyplinie nauk o bezpieczeństwie, z wykorzystaniem dorobku innych dziedzin – prawa, historii sztuki i ochrony dóbr kultury – co pozwoliło na ukazanie problematyki w sposób interdyscyplinarny przy zachowaniu zasadniczej perspektywy bezpieczeństwa. Celem rozprawy było zbadanie mechanizmów oraz skuteczności systemu bezpieczeństwa w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego w Małopolsce, a główny problem badawczy sformułowano w pytaniu: „Jak funkcjonowały i jakie efekty przynosiły mechanizmy ochrony dóbr kultury w województwie małopolskim w latach 2010–2021?”. W badaniach zastosowano metody ilościowe, jakościowe oraz mieszane: analizę literatury i aktów prawnych, badania dokumentów planistycznych i sprawozdawczych, analizę statystyczną, wywiady eksperckie oraz analizę porównawczą. Rozprawa została podzielona na pięć rozdziałów. Pierwszy omawia miejsce ochrony dziedzictwa w systemie bezpieczeństwa państwa oraz ramy prawne, drugi – strukturę instytucjonalną i zadania podmiotów odpowiedzialnych za bezpieczeństwo dóbr kultury. Trzeci rozdział przedstawia katalog zagrożeń naturalnych, militarnych, przestępczych i cybernetycznych oraz analizuje ich wpływ na dziedzictwo. W rozdziale czwartym omówiono ochronę dóbr kultury w kontekście dokumentów planistycznych i praktyki zarządzania bezpieczeństwem, a rozdział piąty zawiera szczegółowe studium przypadku województwa małopolskiego, z analizą programów ochrony zabytków, orzecznictwa sądowego oraz działań instytucjonalnych. Wyniki badań wskazują, że system bezpieczeństwa w obszarze ochrony dziedzictwa kulturowego w Małopolsce ulegał stopniowej poprawie dzięki wdrażaniu programów ochrony oraz rozwojowi współpracy między instytucjami. Jednocześnie napotykał wyzwania, takie jak ograniczone zasoby finansowe, występowanie zagrożeń naturalnych, przestępczość przeciwko zabytkom czy konsekwencje pandemii COVID‑19. Sformułowane wnioski mają charakter zarówno teoretyczny, jak i aplikacyjny, dostarczając podstaw do dalszych badań oraz rekomendacji dla praktyki administracyjnej i instytucjonalnej.

The doctoral dissertation addresses the issue of security in the protection of cultural property and national heritage, analyzed through the case study of the Małopolska region in the years 2010–2021. The research was initiated by a reflection on the place of heritage protection within the national security system of the Republic of Poland and the identification of threats affecting cultural assets during the examined period. The subject of the study is rooted in the discipline of security studies, while drawing upon the achievements of other fields – law, art history, and cultural heritage protection – which provided an interdisciplinary perspective without altering the primarily security‑oriented framework. The aim of the dissertation was to examine the mechanisms and effectiveness of the security system in safeguarding cultural heritage in Małopolska. The main research problem was formulated as follows: How did the mechanisms of heritage protection function and what results did they yield in the Małopolska region between 2010 and 2021? The research employed quantitative, qualitative, and mixed methods, including analysis of legal acts and scholarly literature, examination of strategic and reporting documents, statistical analysis, expert interviews, and comparative analysis. The dissertation is divided into five chapters. The first discusses the role of heritage protection within the national security system and its legal framework. The second presents the institutional structure and the tasks of entities responsible for the security of cultural property. The third chapter contains a catalogue of natural, military, criminal, and cyber threats and assesses their impact on heritage. The fourth focuses on cultural heritage protection in the context of planning documents and security management practice, while the fifth chapter provides an in‑depth case study of the Małopolska region, including an analysis of heritage protection programmes, administrative court rulings, and institutional practices. The findings demonstrate that the security system for cultural heritage in Małopolska improved gradually due to the implementation of regional heritage protection programmes and the strengthening of institutional cooperation. At the same time, it faced challenges such as limited financial resources, natural hazards, crimes against monuments, and the consequences of the COVID‑19 pandemic. The conclusions are of both theoretical and practical significance, offering grounds for further research and policy recommendations in the field of cultural heritage security.