Postfigurationen des Motivs des mittelalterlichen Ritters in den deutschen und polnischen Gegenwartsliteraturen an ausgewählten Beispielen von Romanen

Abstract

Ziel der Forschung war die Funktion des Motivs des Ritters in ausgewählten neuesten deutschen und polnischen historischen Romanen und Fantasy-Romanen zu bestimmen. Die Gegenwartsautoren postfigurieren die Rittergestalten, nehmen sie aus der mittelalterlichen Epoche und machen sie zu den Figuren ihrer Werke. Die Romanautoren modifizieren dabei die allgemeine Vorstellung über die Ritter, indem sie ihnen die Charaktereigenschaften verleihen oder mit solchen Attributen ausstatten, die mit dem in der Kultur verankerten allgemeinen Bild des Ritters im Kontrast stehen. Im theoretischen Teil der Arbeit wurden literarische Gattungen charakterisiert, d.h. historischer Roman und Fantasy-Literatur, zudem wurden sie im Rahmen der Populärliteratur positioniert. Darüber hinaus war es aufgrund der in den analysierten Romanen vorkommenden, mittelalterlichen Staffage in der Dissertation notwendig, auf die Konzeption des Mediävalismus (der Mittelalterrezeption) einzugehen. Ergänzend wurde der Fokus auf das Ethos des Ritters gelegt, indem die Herkunft des Ritters, das Ritual der Schwertleite, Charaktereigenschaften, beachtete Normen und Werte, Kampfethik, physische Merkmale, ritterliche Pflichten sowie Attribute (Pferd, Schwert, Schloss) in die Argumentation einbezogen wurden. Die Rittergestalten in den ausgewählten polnischen und deutschen Romanen wurden nach den Voraussetzungen der Rezeptionsästhetik analysiert, also aus der Perspektive des Rezipienten, wobei ein signifikantes Element, das die Verstehensweise des Werkes determinierte, der Erwartungshorizont des Lesers war. In dieser Studie wurden vier literarische Ritterfiguren gewählt. Zuerst wurde die Analyse der Postfiguration bei jeder der ausgewählten Kriegerinnen und Krieger durchgeführt, indem die Aufmerksamkeit den Elementen, die den allgemeinen Vorstellungen über Ritter entsprechen, sowie den Aspekten, die von den Romanautoren modifiziert wurden, gewidmet wurde. Die Analyse wurde auf der Grundlage der Elemente des ritterlichen Ethos geordnet, die im theoretischen Teil der Arbeit beschrieben wurden. Des Weiteren, sich auf kulturwissenschaftliche Konzepte berufend, wurde die weitere Forschung von Helden und den kultur-gesellschaftlichen Kontexten, in die die Figuren in den Romanen gestellt wurden, betrieben. Die gesammelten Ergebnisse erlaubten die These der Dissertation zu bestätigen, die davon ausging, dass das Motiv des Ritters, das in der früheren Literatur eine patriotisch-ideologische Funktion erfüllte, in der Gegenwartsliteratur seine Funktion ändert und für die Rezipienten, außer der Unterhaltung, die Quelle der Kulturidentifikation ist. Die der Analyse unterzogenen Helden der deutschen und polnischen Romane zeigen, dass die Gegenwartsliteratur häufig auf die herkömmliche Darstellung des Ritters, der ein starker Mann in der Rüstung, auf dem Pferd und ein Verteidiger des Glaubens, der Frauen und der Unterdrückten war, verzichtet. Die Romanautoren, sich in großem Maße der Gattungsmerkmale bedienend, bilden gewisse Kontraste, die den Leser auf Differenzen oder unerwartete Konstellationen aufmerksam machen, und Ausgangspunkte zur Interpretation ihrer Werke sind. Auf die mittelalterliche Staffage wurden Gegenwartsprobleme und Reflexionen projiziert – anhand der Darstellung von den Ritterfiguren in den Romanen kann der Rezipient die Verschiebung von Geschlechterrollen oder die Legitimierung der Gewalt beobachten und zu einer Reise auf der Suche nach alten Werten, Tugenden und Idealen der Männlichkeit aufbrechen.

Celem badań było określenie funkcji motywu rycerza w wybranych najnowszych niemieckich i polskich powieściach historycznych i powieściach fantasy. Współcześni autorzy postfigurują postaci rycerzy, zaczerpując ich z epoki średniowiecznej i tworzą z nich bohaterów swoich utworów. Modyfikują przy tym ogólne wyobrażenie o rycerzach, nadając im cechy charakteru lub wyposażają w atrybuty, które kontrastują z zakorzenionym w kulturze ogólnym wyobrażeniem o rycerzu. W części teoretycznej pracy dokonano charakterystyki gatunków literackich, tj. powieści historycznej i literatury fantasy, a także umiejscowiono je w ramach literatury popularnej. Ponadto, ze względu na występowanie w analizowanych powieściach sztafażu średniowiecznego, w toku rozprawy odwołano się do koncepcji mediewalizmu. W dalszej części skupiono się na etosie rycerskim, biorąc pod uwagę pochodzenie rycerza, rytuał pasowania na rycerza, cechy charakteru, przestrzegane normy i wartości, etykę walki, cechy fizyczne oraz rycerskie obowiązki i atrybuty (koń, miecz, zamek). Postaci rycerzy w wybranych polskich i niemieckich powieściach analizowane były według założeń estetyki recepcji, czyli z perspektywy odbiorcy, a ważnym elementem determinującym odbiór utworu był horyzont oczekiwań czytelnika. Do badania wybrano cztery literackie figury rycerzy. Najpierw dokonano analizy postfiguracji każdych z wybranych wojowniczek i wojowników, skupiając się na elementach zarówno tych bliskich ogólnym wyobrażeniom o rycerzach, jak i tych, które zostały przez autorów zmodyfikowane. Analizę porządkowały elementy etosu rycerskiego opisane w części teoretycznej rozprawy. Następnie, odwołując się do koncepcji kulturoznawczych, przeprowadzono dalszą analizę bohaterów oraz kontekstów kulturowo-społecznych, w których zostali oni osadzeni w powieściach. Zebrane wyniki pozwoliły potwierdzić tezę dysertacji zakładającą, że motyw rycerza, pełniący w dawnej literaturze funkcję patriotyczno-ideologiczną, we współczesnej literaturze zmienia swoją funkcję i oprócz rozrywki jest dla odbiorców źródłem identyfikacji kulturowej. Bohaterowie poddanych badaniu niemieckich i polskich powieści pokazują, że współczesna literatura często odchodzi od tradycyjnej formy przedstawiania rycerza – silnego mężczyzny w zbroi, na koniu, będącego obrońcą wiary, kobiet i uciśnionych. Autorzy, korzystając również w dużej mierze z cech gatunku, tworzą pewne kontrasty, które zwracają uwagę czytelnika na różnice i nieoczekiwane konstelacje oraz tworzą punkty wyjścia do interpretacji ich dzieł. Na średniowiecznym tle są przedstawiane współczesne problemy i refleksje – za sprawą wizerunków rycerzy zaprezentowanych w powieściach odbiorca może obserwować przesuwanie ról płciowych, legitymizowanie przemocy lub udać się w podróż w poszukiwaniu dawnych wartości, cnót i ideałów męskości.

The aim of this research was to determine the function of the knight motif in selected recent German and Polish historical and fantasy novels. The heroes of these novels are post-figurations of knights drawn from the medieval era. By means of post-figuration, the authors of these novels have modified the traditional, classical image of the knight, imbuing it with character traits or endowing it with attributes that contrast with culturally ingrained images. The theoretical section of the dissertation presents an outline of two literary genres: the historical novel and fantasy literature, and places them within the framework of popular literature. In addition, due to the presence of certain medieval themes and elements in the works of fiction in question, the concept of medievalism is also addressed. The next section focuses on the chivalric ethos, examining the origins of the knight, as well as the rituals, character traits, norms and values, ethics of combat, physical attributes, duties and attributes (horse, sword, castle) associated with the knightly caste. The knightly figures that appear in these Polish and German novels were analysed from the perspective of reception aesthetics, i.e. from the viewpoint of the reader, looking at how the reception of these works was greatly determined by the reader's horizon of expectations. Four literary knights are discussed and analysed in the dissertation. Firstly, the post-figuration of each of these warriors was assessed, taking into account those elements associated with the general concept of the knight as well as those factors modified by the authors of the said novels. The analysis was organized according to the various aspects of the chivalric ethos described in the theoretical part of the dissertation. Then, using various concepts drawn from cultural studies as a guide, the study analysed both the characters and the cultural and social contexts into which they are embedded in the novels. The results of these investigations confirmed the changing role of the knightly motif in contemporary literature when compared with the patriotic and ideological functions it served in older works. In addition to providing a form of entertainment, the modern knightly figure also provides a source of cultural identification for readers. The characters in the German and Polish novels studied in this dissertation demonstrate how in many ways modern literature has discarded traditional representations of the knight – as a strong man in armour, on horseback, a defender of the faith, of women, of the oppressed. The authors analysed in this study draw heavily on genre characteristics, offering contrasts, highlighting differences and unexpected constellations and providing new platforms for interpreting their The aim of this research was to determine the function of the knight motif in selected recent German and Polish historical and fantasy novels. The heroes of these novels are post-figurations of knights drawn from the medieval era. By means of post-figuration, the authors of these novels have modified the traditional, classical image of the knight, imbuing it with character traits or endowing it with attributes that contrast with culturally ingrained images. The theoretical section of the dissertation presents an outline of two literary genres: the historical novel and fantasy literature, and places them within the framework of popular literature. In addition, due to the presence of certain medieval themes and elements in the works of fiction in question, the concept of medievalism is also addressed. The next section focuses on the chivalric ethos, examining the origins of the knight, as well as the rituals, character traits, norms and values, ethics of combat, physical attributes, duties and attributes (horse, sword, castle) associated with the knightly caste. The knightly figures that appear in these Polish and German novels were analysed from the perspective of reception aesthetics, i.e. from the viewpoint of the reader, looking at how the reception of these works was greatly determined by the reader's horizon of expectations. Four literary knights are discussed and analysed in the dissertation. Firstly, the post-figuration of each of these warriors was assessed, taking into account those elements associated with the general concept of the knight as well as those factors modified by the authors of the said novels. The analysis was organized according to the various aspects of the chivalric ethos described in the theoretical part of the dissertation. Then, using various concepts drawn from cultural studies as a guide, the study analysed both the characters and the cultural and social contexts into which they are embedded in the novels. The results of these investigations confirmed the changing role of the knightly motif in contemporary literature when compared with the patriotic and ideological functions it served in older works. In addition to providing a form of entertainment, the modern knightly figure also provides a source of cultural identification for readers. The characters in the German and Polish novels studied in this dissertation demonstrate how in many ways modern literature has discarded traditional representations of the knight – as a strong man in armour, on horseback, a defender of the faith, of women, of the oppressed. The authors analysed in this study draw heavily on genre characteristics, offering contrasts, highlighting differences and unexpected constellations and providing new platforms for interpreting their works. Contemporary issues and questions are presented against a medieval backdrop – the knights depicted in these novels provide a prism through which readers can observe shifting gender roles, legitimized violence, or are invited to embark on a journey in search of ancient values, virtues, and ideals of masculinity.