Dom, codzienność i święto. Ceremonie i tradycje rodzinne. Studia historyczno-antropologiczne

Abstract

Wieloznaczność pojęcia dom pozwala na podjęcie pogłębionych i interdyscyplinarnych badań, których nie sposób zamknąć w jednym opracowaniu, stąd w niniejszym studium ograniczymy się wyłącznie do kategorii materialnych domu rozpatrywanych w perspektywie historycznej i antropologicznej. Dom zawsze był istotną wartością dla człowieka. Od zarania dziejów „domus” oznaczał zarówno budynek, mieszkanie, ale także rodzinę, gospodarstwo, czy ojczyznę. Również i dzisiaj postrzegamy go jako obiekt materialny, ale i znak kulturowy. Badacze podkreślają relację, jaka zachodzi pomiędzy budynkiem a mieszkającymi w nim ludźmi. Codzienność jest pojęciem interdyscyplinarnym, co jest związane z „szansą, czy wręcz obietnicą otwarcia się, współpracy, i zbliżenia z innymi dyscyplinami - socjologii z antropologią społeczną i kulturową, historią, geografią społeczną, psychologią, historii z socjologią, antropologią i psychologią, pedagogiki - z nimi wszystkimi”. Trudne jest szczególnie określenie pojęcia codzienności jako czasu dziejącego się „z nami” i „obok nas”, czasu nieuświadomionego, kumulującego wszelkie typowe i powtarzalne czynności, którego nie potrafimy docenić i scharakteryzować, który przemija, towarzysząc nam stale i pozostawiając w ludzkiej mentalności ślady rozmaitych doświadczeń. Nieco łatwiej jest określić kategorię świąteczności jako czasu, z którym wiążą się określone ceremoniały, obyczaje, rytuały i nadzwyczajne sposoby postępowania. Ale i w tym wypadku próba skonstruowania jednoznacznej definicji nie jest prosta, co wynika chociażby z natury świąt (prywatne, rodzinne, kościelne, państwowe), jak i sposobu ich celebracji w poszczególnych epokach i kulturach czy grupach społecznych. Człowiek dostrzega zmienność i wieloaspektowość rytmu życia. Widzi, że wszystko ma swój czas, dlatego też znaczące punkty swojej codzienności zaznacza poprzez świętowanie. Ta celebracja związana jest z rytami, zwyczajami i obrzędowością, które oddzielają jeden okres od drugiego, a jednocześnie je łączą. Taki rytm przechodzenia z codzienności w święto oraz ze święta w codzienność jest niezbędny, żeby dostrzegać inne osoby, rzeczy, wartości i wydarzenia nadające życiu sens. Epizody codzienności mają czasem charakter bezrefleksyjny, niejako automatyczny i zwyczajny, ale trwały i realny. Autorzy niniejszego tomu skupili się na niewielkim zaledwie fragmencie wydarzeń w sferze tych dwóch kategorii - codzienności i święta, które toczyły się w obrębie domu.