Dziedzictwo klasztoru Augustianów-eremitów z Książa Wielkiego. Dokumenty z lat 1783-1900

Abstract

Augustianie-eremici osiedli w Książu Wielkim w roku 1381 dzięki staraniom Jana Melsztyńskiego i jego syna, Spytka. Fundatorzy, poza wystawieniem kościoła, przeznaczyli dla zakonników liczne dobra: teren pod zabudowania klasztorne, folwark z ogrodem, polami i łąką, a także stałe dochody z młyna i jatki rzeźniczej oraz zwolnienie z podatków na rzecz miasta. Niemalże 500-letnia obecność zgromadzenia w Książu Wielkim naznaczona była licznymi, znacznymi wydarzeniami historycznymi – przykładowo w 1558 r. majątek zakonny przejęli na niemalże pół wieku kalwini (odzyskano go częściowo w roku 1582, całość w roku 1611); w latach 1655 i 1702 ucierpiał on wskutek ataków wojsk szwedzkich, a w latach 1741 i 1836 poważnych zniszczeń dokonały pożary. Czas zaborów to powolny upadek kultury monastycznej w Książu Wielkim. Już w 1795 r. zakonnicy utracili folwark Głogowiany, przejęty przez zaborcę austriackiego, by niemalże 70 lat później przestać funkcjonować jako konwent w wyniku działań cara Aleksandra II Romanowa – Ukazu Najwyższego o klasztorach Rzymsko-Katolickich w Królestwie Polskiem i dodatkowych do tegoż Ukazu przepisów, dnia 27 października (8 listopada) 1864 r. Majątek poklasztorny, którzy przeszedł w zarząd Królestwa Polskiego, został częściowo rozdany, wydzierżawiony lub sprzedany. Do roku 1870 zabudowania poklasztorne były siedzibą kancelarii magistratu wielkoksiąskiego (w tymże roku odebrano miastu prawa miejskie); do 1937 r. – siedzibą szkoły, w latach 1939–42 służyły jako mieszkania dla ludności przesiedlonej z terenów wcielonych do III Rzeszy, w latach 1942–45 jako szpital, a w latach 1944–46 ochronka dla chłopców-sierot. Na początku lat 50. XX w. w majątku zamieszkały zakonnice ze Zgromadzenia Sióstr Męki Pana Jezusa Chrystusa, które przebywały tam do roku 1983. Od tego czasu zawiaduje nim miejscowe probostwo. Niniejsza publikacja to edycja kilkudziesięciu spisów przedstawiających stan majątkowy wielkoksiąskiego konwentu w latach 1783–1900 (1783, 1792, 1799, 1800, 1801, 1810, 1818, 1819, 1821, 1833, 1842, 1857, 1858, 1864, 1865, 1866, 1867 i 1900). Prezentowane spisy pochodzą z zasobów Archiwum Diecezjalnego w Kielcach, Archiwum Narodowego w Krakowie, Archiwum Państwowego w Kielcach, Archiwum Państwowego w Radomiu oraz ze szczątków zespołu archiwaliów odnalezionych w kościele parafialnym pw. św. Wojciecha w Książu Wielkim. Główną część stanowią akta kasacyjne (1864/65), najobszerniej i najdokładniej opisujące klasztor wraz z zabudowaniami oraz przynależnym do niego folwarkiem Podbrzezie. Pozostałe dokumenty to m.in. wykazy funduszy, spisy ruchomości i nieruchomości, opisy stanu zabudowań związane z losami majątku przed i po kasacie. Edycję uzupełniają: ilustracje, słowniczek, bibliografia oraz dwa indeksy – nazw osobowych i nazw miejscowych.

Augustinians-hermits settled in Książ Wielki in 1381, thanks to the efforts of Jan Melsztyński and his son, Spytko. The founders, apart from building a church, have also provided the monks with an abundance of goods, such as: land for the buildings, folwark with a garden, fields, and a grassland, and also incomes from a windmill and a butchery, and also exemption from taxes payable to the city. The almost 500-years-old presence of the order in Ksiaż Wielki was accompanied by numerous significant historical events - for example in 1558 property of the order was taken over for almost half a century by Calvinists (it was partially regained in 1982, all of it in 1611); In 1955 and 1702, it was damaged as a result of attacks of the Swedish army, and in 1741 and 1836 it was significantly damaged by fires. The period of the Partitions of Poland was a slow downfall of the monastic culture in Książ Wielki. Already in 1795, the monks lost the Głogowiany folwark, taken over by the Austrian invader, and almost 70 years later, it stopped being a convent, as a result of actions taken by the Emperor Alexander II – namely the Highest Ukase on Roman Catholic monasteries in the Kingdom of Poland and additional provisions to that Ukase, of 27 October (8 November) 1864. The property earlier belonging to the Order, was taken under management by the Kingdom of Poland. Its parts were given away, leased, and sold. Until 1870, the Książ Wielki municipal office was based in the monastery (in 1870, the urban rights ware taken away from the city); until 1937, it was seat of a school; in the period 1939-1942, the people resettled from the territory incorporated into the Third Reich lived there; in the period 1942-1945 a hospital was there; and in the period 1944–1946 it was an orphanage for boys. In the beginning of the 1950s, in the estate settled the nuns from the Passionist Convent, who stayed there until the end of 1983. Since then, the local parish has been managing it. This publication is an edition of several dozens inventory lists of the Książ Wielki convent, covering the following period: 1783–1900 (1783, 1792, 1799, 1800, 1801, 1810, 1818, 1819, 1821, 1833, 1842, 1857, 1858, 1864, 1865, 1866, 1867, and 1900). The inventory lists presented are from the resources of the Diocesan Archive in Kielce, the National Archives in Krakow, the State Archives in Kielce, the State Archives in Radom and from the remains of archive materials found in the St. Adalbert of Prague Parish Church in Książ Wielki. The main part are the cassation files (1864/1865), describing the monastery with all its buildings and the adjacent Podbrzezie folwark in the broadest and the most accurate way. The remaining documents include lists of funds, lists of real property and personal property, descriptions of condition of buildings related to the history of the property before and after the cassation. The issue is supplemented with: figures, glossary, bibliography, and two indices, namely: the indices of personal names and local names.