Troski egzystencjalne w starości. Ujęcie geragogiczne

Abstract

Prezentowana książka została zainspirowana lekturą prac Irvina Davida Yaloma. Ten amerykański psychiatra i psychoterapeuta w swoich licznych książkach podejmuje tematykę śmierci, upatrując właśnie w świadomości jej istnienia występowanie pewnych problemów psychofizycznych w funkcjonowaniu dorosłych ludzi. Jako psychoterapeuta i jednocześnie badacz miał możliwość dotarcia do tych najgłębszych pokładów ludzkiej świadomości oraz odkrywania nieuświadamianych mechanizmów oddziałujących na człowieka. Swoje analizy, przemyślenia, teorie badacz ten przedstawia w licznych publikacjach naukowych, a także w niezwykle wartościowych powieściach filozoficznych. Starość wydaje się okresem życia najbardziej wrażliwym na troski egzystencjalne, bo ich występowanie wyraźnie się nasila, ale i człowiek staje się bardziej refleksyjny i otwarty na podsumowywanie swojego życia. Wydaje się nawet, że to właśnie starość jest najlepszym czasem na mierzenie się z problemami ostatecznymi. Sposób konfrontowania się z nimi może jednocześnie wskazywać na dojrzałość człowieka starego, jego zbliżanie się do mądrości, która z kolei jest oznaką dojrzałości w starości. Istotne wydaje się więc pytanie o postawy osób zbliżających się do kresu swojego życia wobec tych najgłębiej ukrytych niepokojów wywołanych skończonością człowieka i o sposoby radzenia sobie z nimi. By odpowiedzieć na to pytanie i kolejne, pojawiające się w procesie badawczym, podjęto badania o charakterze jakościowym. Wykorzystana metoda pozwoliła na dokonanie głębokiego wglądu w problematykę trosk egzystencjalnych badanych osób. Do badań wybrane zostały osoby aktywne edukacyjnie, dlatego też analiza zebranych danych dotyczyć będzie tej wąskiej grupy starzejącej się i najstarszej generacji. Część teoretyczna książki stanowi jedynie tło dla dwóch kolejnych części, gdyż praca niniejsza ma charakter naukowy, więc jej istotą są badania. Stąd też jedynie skrótowo potraktowano większość podjętych tematów, wybierając najistotniejsze kwestie, odsyłając jednocześnie Czytelnika do bogatych źródeł. Kolejne dwa podrozdziały tworzą tradycyjnie zestawienie metodologicznych podstaw badań własnych. Oprócz typowych dla takich rozdziałów ustaleń definicyjnych, określeniu podstawowych elementów procesu badawczego, zawiera on jeszcze szeroki opis wybranego paradygmatu oraz samej procedury badawczej. Drugi rozdział stanowi realizacje idiograficznej interpretacji zebranych danych. Przedstawieni więc zostali rozmówcy i ich krótkie historie życia z uwypuklonymi jego aspektami, które składają się na ich indywidualne życiowe problemy egzystencjalne i strategie radzenia sobie z sytuacjami nimi wywołanymi. Rozdział trzeci otwiera analizę wszystkich wywiadów w perspektywie nomotetycznej, rozumianej jako poszukiwanie ogólnych, uniwersalnych praw rządzących społecznym funkcjonowaniem badanych jednostek. Zawiera on istotne elementy doświadczania własnej starości przez wszystkich narratorów. Wskazuje się w tym rozdziale na dostrzegane zmiany, dobre i złe strony starości, a szczególne miejsce w opisie znajduje duchowy aspekt okresu życia, w którym się znajdują seniorzy. Czwarty rozdział stanowi próbę wyodrębnienia charakterystycznych dla ludzi starych trosk egzystencjalnych i dokładnego ich zanalizowania przez pryzmat zebranych w wywiadach danych. Newralgicznymi pojęciami będą więc: lęk tanatyczny, samotność/osamotnienie, cierpienie, sens i bezsens życia, bilans życiowy oraz straty – określanymi jako troski ostateczne. W rozdziale tym można odnaleźć nie tylko opisy doświadczania charakterystycznych dla osób starszych problemów egzystencjalnych, ale także wykorzystywanych przez narratorów sposobów radzenia sobie z wynikłymi problemami.