Polskie czasopisma popularnonaukowe do 1939 roku. T. 2, Związki nauki ze sztuką

Abstract

Wizualna strona czasopism rzadko bywa przedmiotem naukowej refleksji. Grafika prasowa, za którą uznaje się zazwyczaj tylko ilustracje, traktowana jest przeważnie jako uzupełnienie oraz ozdoba drukowanych tekstów. Tymczasem składające się na to pojęcie układ graficzny i szata graficzna są elementami wyróżniającymi czasopismo, pełniącymi także ważną rolę edukacyjną oraz biorącymi udział w procesie estetycznego odbioru całości wydawnictwa. W przypadku czasopism popularnonaukowych na ten swoisty „związek nauki ze sztuką” wpływa zarówno jakość materiałów drukarskich i poziom techniczny procesów typograficznych, jak i kompozycja kolumny druku, wraz z tematyką, liczbą i technikami artystycznymi ilustracji. W książce dokonano wielostronnej analizy materiału graficznego wybranych polskich periodyków popularyzujących naukę, ukazujących się w latach 1758–1939, na tle podobnych wydawnictw europejskich, wiele miejsca poświęcając typologii tematycznej przedstawień oraz szczególnemu rodzajowi ilustracji, jakim jest ilustracja techniczna. Monografia składa się z dwóch rozdziałów (każdy poprzedzony wprowadzeniem) i końcowego podsumowania. Zawiera także Aneks, w którym umieszczono 37 tabel, spis ilustracji w tekście, spis ilustracji całostronicowych, bibliografię oraz indeks nazwisk. W rozdziale pierwszym – Grafika polskich czasopism popularnonaukowych do 1939 roku – zostały przedstawione stan badań nad grafiką polskich czasopism popularnonaukowych i metodologia badań własnych. Kolejno zaprezentowano europejskie wzorce ilustrowanego piśmiennictwa tego typu, a następnie zbiór 50 polskich czasopism popularnonaukowych, poddanych szczegółowej analizie. Omówiono i zilustrowano przykładami ewolucję elementów układu graficznego, przemiany szaty graficznej oraz tematykę ilustracji i jej rozwój na tle rozwoju nauk w wiekach XVIII, XIX w latach 1900–1939. W osobnym podrozdziale przedstawiono autorów ilustracji w wymienionych okresach historycznych. Rozdział pierwszy kończy podsumowanie wpływu materiału graficznego na wartości estetyczne czasopism, jak również omówienie popularnonaukowego charakteru ilustracji i ich roli w czasopiśmie. W rozdziale drugim – Ilustracja techniczna jako szczególny rodzaj ilustracji popularyzujących naukę w polskich czasopismach popularnonaukowych – zaprezentowane zostały typologia, techniki wykonania oraz rodzaje ilustracji technicznych, ich tematyka, a także miejsce w czasopiśmie. Tekst bogato zilustrowano przykładami szkiców technicznych, schematów, rysunków, fotografii oraz fotomontażu. Tę część książki zakończyło omówienie roli i znaczenia ilustracji technicznej w popularyzacji nauki w czasopiśmie popularnonaukowym. Wszystkie dane faktograficzne i liczbowe ujęte zostały w tabelach, dzięki czemu możliwe będzie ich wykorzystanie w przyszłych badaniach porównawczych.