Witold Adam książę Czartoryski (1822-1865)

Abstract

XIX stulecie było dla Polaków czasem klęsk, upokorzeń i cierpienia. W wyniku osiemnastowiecznych rozbiorów zostali pozbawieni Ojczyzny, a nazwa Polski wymazana z mapy Europy i świata na 123 lata. Nieudane zrywy powstańcze oraz polityka represji wobec uczestników walk o niepodległość powiększały szeregi emigrantów. Największa fala uchodźstwa polskiego (tzw. Wielka Emigracja) przeszła przez Europę po upadku powstania listopadowego. Znaleźli się w niej członkowie rodziny Czartoryskich, jednego z najstarszych i najzacniejszy rodów polskich, wywodzących swoje korzenie od Jagiellonów. Najwybitniejszy ich przedstawiciel, Adam Jerzy Czartoryski, syn Adama Kazimierza Czartoryskiego i Izabeli z Flemingów Czartoryskiej, za udział w powstaniu był ścigany przez władze carskie. Wśród uciekających był dziewięcioletni Witold Adam Czartoryski, pierworodny syn księcia Adama Jerzego i Anny z Sapiehów Czartoryskiej, niedoszły dziedzic Puław, z którym rodzina, a także część polskiej emigracji wiązali ogromne nadzieje. Miał wspierać ojca w działalności narodowo-wyzwoleńczej a potem sam walczyć o suwerenną Polskę. Podstawą informacji do prezentowanej monografii są materiały archiwalne z Biblioteki Książąt Czartoryskich w Krakowie, przede wszystkim listy Witolda do członków jego najbliższej rodziny i współpracowników oraz listy od nich. Dzięki wylewności księcia, jego spontaniczności, szczerości i poczuciu humoru czyta się je z zapartym tchem. Dowodem na to są cytowane tu obficie fragmenty analizowanej korespondencji. Ponadto wykorzystana została prasa krajowa i zagraniczna (francuska i hiszpańska) oraz liczne szczegółowe opracowania, zwłaszcza te oparte na dokumentacji archiwalnej. Książka ma układ chronologiczno-problemowy przez co pozwala na obserwowanie transformacji Witolda. Ukazuje go jako: niesforne dziecko (rozdział pierwszy), rozbrykanego młodzieńca dorastającego na obcej ziemi (drugi), gimnazjalistę w Münster (trzeci), studenta w Monachium i Berlinie (czwarty), żołnierza: w pułku hiszpańskiej regentki, królowej Marii Krystyny de Borbón w Madrycie (piąty) oraz w służbie króla Sardynii Karola Alberta (szósty), nieporadnego i zalęknionego kawalera do wzięcia (siódmy), zapalonego ziemianina, idealnego męża, zrozpaczonego ojca poronionych dzieci (ósmy), działacza emigracyjnego w dobie wojny krymskiej, który szedł za głosem obowiązku (dziewiąty), zafascynowanego światem Orientu podróżnika – patriotę włączającego się w realizację planów niepodległościowych Hotelu Lambert i Rządu Narodowego w dobie powstania styczniowego (dziesiąty), dojrzałego mężczyznę, wyniszczanego przez śmiertelną chorobę, zmęczonego podróżami, tęskniącego za utraconą ojczyzną, za stabilizacją i bliskością ostatnich członków rodziny (jedenasty). W książce zamieszczam dostępny materiał ikonograficzny, który w znacznej części jest publikowany po raz pierwszy. Nie tylko uatrakcyjnia on biografię, ale stanowi dodatkowe źródło informacji o Witoldzie i o członkach jego rodziny. Fotografie, grafiki i portrety ułożone w porządku chronologicznym pozwalają na obserwowanie zmiany wyglądu fizycznego Witolda, które postępowały w sposób bardzo widoczny, odsłaniając kolejne stadia choroby. Rysunki księcia od lat młodzieńczych po wiek dojrzały, ukazują doskonalenie jego umiejętności plastycznych, ujawniając zarazem tematykę, która najbardziej go pasjonowała (teatr, wojskowość, karykatury, sceny satyryczne).