Poza granice niepełnosprawności. Transgresja: uwarunkowania - mechanizmy - efekty w (re)konstrukcjach autobiograficznych osób bez barier

Abstract

Książka składa się z siedmiu rozdziałów. Dla łatwiejszej orientacji przedstawiam poniżej zawartość każdego z nich, uzasadniając pokrótce, w jaki sposób zdecydowałam się na dobór treści. W rozdziale pierwszym wychodzę od przypomnienia problematyki ograniczeń i koncentruję się na barierach w życiu osób z niepełnosprawnością. Celowo używam określenia „przypomnienie”, ponieważ problematyka barier stanowi niejako „naturalny kontekst” dla rozważań o niepełnosprawności. Niepełnosprawność kojarzy się bowiem, o czym była już mowa w tym wprowadzeniu, z rozmaitymi barierami, wobec których – w zależności od modelu niepełnosprawności – przyjmowane są różne postawy. W dalszej części rozdziału pierwszego, w opozycji do tematyki ograniczeń, przybliżam fenomen transgresji. Podkreślam procesualny charakter tego fenomenu. Staram się także nakreślić portret człowieka transgresyjnego (homo transgressivus). W części Transgresja a niepełnosprawność prezentuję kilka kontekstów dla rozważań relacji ujętej w podtytule, a dwa z nich omawiam bardziej szczegółowo. Drugi rozdział poświęcam problematyce stawania się. Rozpoczynam zatem od podkreślenia, że stawanie się jest procesem całożyciowym i wiążę proces stawania się z procesem rozwoju i kształtowania tożsamości. W kolejnej części – biorąc pod uwagę, że przedmiotem badań jest proces stawania się dokonywany przez osoby z niepełnosprawnością – nawiązuję dodatkowo do teorii dotyczących stereotypów, uprzedzeń i stygmatów. Rozdział trzeci to ukazanie metodologicznych założeń i projektu badań własnych. Rozpoczynam od przedstawienia perspektywy paradygmatycznej. W dalszej części rozdziału metodologicznego przedstawiam przedmiot, cel i problematykę badań własnych. Ponieważ w pracy kieruję się zasadami metodologii teorii ugruntowanej (grounded theory methodology – GTM), stąd cele i problemy badawcze (re)konstruuję na tle naturalnej historii badania, gdyż wyłoniły się one dopiero na pewnym etapie trwających już badań i analiz, a nie były założone a priori. Kolejne rozdziały oparte są na analizie i interpretacji materiału empirycznego, który pozyskałam w toku badań własnych. Rozdział czwarty jest miejscem (re)konstrukcji uwarunkowań transgresyjnej aktywności osób badanych. Uwarunkowania te ujęte zostały w dwie kategorie (indywidualną i edukacyjno-społeczno-kulturową), a w ramach każdej z nich przedstawiono po pierwsze – ujawnione przez narratorów czynniki budujące gotowość do transgresyjnego działania, a po drugie – czynniki, które rozwój takich dążeń mogły hamować. Rozdział piąty to (re)konstrukcja mechanizmu inicjowania transgresji. Kategorie wygenerowane z danych pozwoliły na ich ujęcie w dwie grupy: mające charakter nagły zdarzenia przełomowe oraz bardziej długotrwałe tzw. doświadczenia krystalizujące. W rozdziale szóstym podjęłam próbę (re)konstrukcji transgresyjnego działania osób badanych oraz zaprezentowałam ujawnione przez nie wartości, traktując je jednocześnie jako orientacje aksjologiczne tego działania. Siódmy rozdział poświęcony został prezentacji rezultatów transgresyjnej działalności. Uczyniłam to na trzech poziomach: mikro (rekonstruując poczucie tożsamości indywidualnej osób bez barier), mezzo (prezentując relacje i interakcje w ramach świata społecznego osób bez barier) i w końcu – w szerszym wymiarze – na poziomie makro (ujawniając relacje osób bez barier z przedstawicielami innych światów społecznych). Pracę kończy podsumowanie, refleksja i pedagogiczne postulaty ukierunkowane na promowanie i wspieranie transgresyjnego rozwoju człowieka.

The publication is a book about people whose life can be an inspiration for others. The narrators of biographical stories are the laureates, finalists and participants of the all-Poland plebiscite “A man without barriers”, whose aim is to promote people who, despite the difficulties and limitations associated with disability, live very actively. The main purpose of the presented research was to (re)construct the process of exceeding limitations and becoming a „Barrier-free man”, while – to have a fuller picture- I made this construction on a wider background, namely outlining the specifics of the social world of people without barriers. The book consists of seven chapters. The two initial chapters, based on the analysis of scientific literature, build the theoretical background for the problems analyzed in the research part of this book. In the first chapter titled Limitations and transgression – theoretical interpretation I sought to find answers to the following questions: how are barriers and boundaries presented in literature? What are borderline situations? how the accepted disability model influences the perception of barriers? what is transgression in essence? What are the characteristics of a transgressive man? What is the relationship between the transgression process and the process of adapting to disability? how does the relationship between transgression and emancipation develop and how do these processes interact with each other? In the second chapter, titled Man as an entity on the way, or about the process of becoming, I try to answer the questions: what does the concept of becoming really mean? What is the process of this postmodernism? what is the general mechanism of the process of becoming taking into account interpersonal relations? What additional mechanisms influence the process of becoming, if we consider the situation of people with disabilities? How can a modern man deal with the need to define himself? as so-called great narratives influence the process of becoming? The third chapter is the presentation of the methodological assumptions and the project of own research. I begin with a paradigmatic perspective (Kuhn, 2001, 2003). The research project presented in this book was implemented in a synaptic paradigm containing elements of the interpretive, constructivist and synergic- participative paradigm using the biographical method and in accordance with the methodology of the well-grounded theory. The fourth chapter is the place of (re)constructing the conditions of the transgressive activity of the researched people. These conditions have been divided into two categories (ie individual as well as educational and socio-cultural), and in each of them I introduced, firsty – the narrators revealed by the narrators building readiness for transgressive action, and secondly – those that could inhibit the development of such aspirations. The fifth chapter is the (re)construction of the mechanism for initiating transgression. The categories generated from the data allowed me to include them in two groups: sudden breakthrough events and more long-lasting so-called crystallizing experiments. In the sixth chapter, I attempted (re)constructing the transgressive action of the respondents and presented the values revealed by them, treating them at the same time as the axiological orientations of this activity. The seventh chapter is devoted to the presentation of the results of transgressive activities. I did it on three levels: on the micro level (reconstructing the sense of individual identity of people without barriers), on the mezzo level (presenting relations and interactions within the social world of people without barriers) and finally – on a wider scale at the macro level (revealing the relations of people without barriers with representatives of other social worlds). The work ends with a summary, reflection and pedagogical postulates aimed at promoting and supporting transgressive human development.