Bohater literatury dziecięcej i młodzieżowej z okresu PRL-u. Między kreacją a recepcją

Abstract

Rozprawa Bohater literatury dziecięcej i młodzieżowej z okresu PRL-u. Między kreacją a recepcją wyrasta z zarysowanych powyżej zainteresowań, równocześnie w analizach wizerunków postaci odwołuje się zarówno do ujęć tradycyjnie stosownych w teorii literatury czwartej, jak i narzędzi wypracowanych przez semiotyczną personologię, antropologię literatury po kulturową teorię literatury – starając się dostosować język opisu do przedmiotu badań. Wydaje się, że takie wielokontekstowe i interdyscyplinarne spojrzenie ułatwi odpowiedź na pytanie, jak „ciekawa” lub „nieciekawa” była proza dla niedorosłych w PRL-u. Pozwoli też z jednej strony uniknąć hiperkrytycznych sądów, z drugiej doszukiwania się w każdym geście autora przejawu reżimowej propagandy. Celem niniejszej rozprawy jest próba monograficznego uchwycenia portretu młodego bohatera powieści o tematyce współczesnej. Nie stawiam sobie celu nakreślenia całościowej panoramy jego przygód. Bardziej interesują mnie wybrane aspekty kondycji bohatera ówczesnej prozy, które odzwierciedlają przemiany społeczno- obyczajowe w Polsce drugiej połowy XX wieku. Impulsem mojej refleksji stały się postaci literackie utrwalone w potocznej pamięci jako „bohaterowie tamtych czasów”, osadzeni w realiach lat 60., 70. i 80. XX wieku. By zinterpretować sensy tkwiące w figurze bohatera literackiego, przyglądam się otaczającej go codzienności, różnym jej enklawom, od „mowy” stroju, przestrzeni domowej, szkolnej, lokalnej, poprzez efekty nudy i „nicnierobienia”. Koncentruję się wokół takich pól problemowych, jak: inicjacja dojrzałościowa, tajne związki, pierwsza miłość, konflikt międzypokoleniowy, a także kategorii obcości, inności w definiowaniu tożsamości. Pierwszy rozdział książki stanowi więc próbę syntetycznego ujęcia problematyki recepcji Peerelu w najnowszej literaturze dla dzieci i nastolatków z perspektywy „pamięciologii”. Punktem wyjścia rozważań jest obserwacja strategii retroaktywnych w autobiografiach pisarzy należących do odmiennych generacji: Joanny Papuzińskiej, Joanny Olech, Anety Górnickiej-Boratyńskiej, Anny Onichimowskiej, Grzegorza Kasdepkego, Michała Rusinka i Grażki Lange. Wieloaspektowe rozpoznanie kategorii „młodość” i „młodzież” otwiera rozdział drugi poświęcony kulturze literackiej młodzieży w PRL-u. Dwa kluczowe słowa trzeciego rozdziału – „bohater” i „inicjacja” – zostały wykorzystane nie tylko w celu uwypuklenia obecności motywu rytualnego wchodzenia w dorosłość, co można zaobserwować w analizowanych tekstach, ale nade wszystko, by zobrazować wieloznaczność obrazów wtajemniczenia, także ideologicznego, jakiego doświadczają nastoletni protagoniści powieści Adama Bahdaja, Janiny Barbary Górkiewiczowej, Jerzego Szczygła, Edmunda Niziurskiego, Janusza Domagalika, Ryszarda Liskowackiego i innych. Ostatnia, czwarta część monografii skupia się na roli wymiaru codzienności, przestrzeni zamieszkiwanej przez bohatera, wieloznaczności ubrania (wizualny symbol statusu młodego człowieka, afiliacji subkulturowej, buntu wobec szarej rzeczywistości Polski Ludowej).

The book Bohater literatury dziecięcej i młodzieżowej z okresu PRL-u. Między kreacją a recepcją is an attempt at monographic capturing of the portrait of a teenage ‘fictional hero’ in chosen novels for children and young adults from the period 1956–1989. The author analyses the images of literary figures from the works of the following writers: Adam Bahdaj, Edmund Niziurski, Janusz Domagalik, Aleksander Minkowski, Irena Jurgielewiczowa and others. M. Chrobak indicates that the authors of contemporary children’s fiction have a tendency to ‘archaize’ (antiquate) communist times deliberately, which in the chosen novels combines with the category of exotism. The writers confront two different worlds with each other: the old one and the contemporary one, as if they were comparing two distant places, expecting that thanks to this, a young reader will react with surprise and interest. Another chapter of the volume begins with a definition of the category ‘youth’ and ‘young adults’. Next, the author explores various aspects of the literary culture of young adults from the period of PRL, trends and tastes in literature, their favourite writers and titles, as well as a social role of the book and its circulation (school, press, competitions in literature). According to the researchers of ‘the fourth’ literature, in children’s reception, apart from action and setting, the character belongs to the basic indicators of ‘separate’ literature. It is the most suggestive tool for influencing a young reader and conveying didactic-educational ideas. In the third part of her dissertation, M. Chrobak points out that from the point of view of a child, the character is more of a personal being, rather than a textual one. The last part of the book is dedicated to setting an adolescent protagonist against various dimensions of non-literary reality. Using the tools of cultural theory of literature, M. Chrobak investigates ‘visual thinking’ in Irena Jurgielewiczowa’s work, attempts at ‘reading’ the images of post-war Warsaw in the context of geopoetics, and the ‘language’ of clothing in Adam Bahdaj’s prose.